پرویز شفا «زنده» است
پرویز شفا نخستین کسی بود که گفتمان سینماپژوهی چپ را در سالهای انقلاب آغاز کرد و از این حیث تقریبا یکتنه «تاریخی را آغاز کرد»، و آنهم کاملا در حاشیه، و این فیگور حاشیهای را همواره حفظ کرد و بخشی از هویت سیاسی فکریاش بود. او حاشیهای بود علیه متن تمام دم و دستگاه تئوریهراسِ سینمای ایران. کتابها و جزوههای شفا در باب سینمای سوم، سینمای چریکی، فیلمسازی جمعی، و تلاش نظریاش در راستای پیوند مارکسیسم و سینما از طریق قسمی ترجمه-تفکر سینمایی باعث شد تا سنتی زیرزمینی، گسسته و پنهان در قالب کتابهای رنگ و رو رفتهاش تا سالها و نسلها در گوشهوکنار کتابفروشیهای دست دوم خیابان انقلاب تهران پا بگیرد و زنده بماند، سنتی که ادامه پیدا نکرد اما سینهفیلهای نسلهای بعد از خود را تا زمان نوجوانی من مورد خطاب قرار داد و با همین خطاب جزوههایی چون «سینما سلاح تئوریک» بود که در همان سالها راه را به مخاطبان جوان و نوجواناش نشان میداد. این تلاشها «تاریخی در انتظار رستگاری» را برای نسلهای بعد بهجا گذاشت. به این شکل پرویز شفا با جزوهها و کتابهای «اضطراری»اش در سالهای انقلاب، که در آن بحبوحه از مدرنیسم سیاسی گروه ژیگاورتوف ترجمه میکرد، در تلاش بود نشان دهد سینمایی که از انقلاب ما بیرون میآید هم باید ضد استعماری باشد و هم به تاریخ پر فراز و نشیب مدرنیسم سیاسی چپ در سینما ملحق شود. تفکری ناب و بدیع در زمانهای که گروههای سیاسی، هنری «ساده» و همهفهم و به دور از هر نوع مدرنیسمی را تشویق میکردند. درست به این خاطر است که پرویز شفا با همان کتابچهها و جزوهها و مجموعه کتابهای فراموش شدهاش توانست «راه سومی» را در بنبست دعواهای، تا کنون تازه، بین دو اردوگاه هنر برای هنر و هنر متعهد باز کند. پرویز شفا صدای سومی بود که نه تن به تاریخگریزی و فرمگرایی ناب هنر برای هنر میداد و نه از جنس هنر سادهفهم و عامهپسند «متعهد» بود، که همواره در بخش منتقدانهاش تئوریهراس بوده است. پرویز شفا به سیاست حقیقت انقلاب دل بسته بود، و بههمین خاطر در پی یافتن زبانی نو برای سینمای انقلاب بود و دعوت از همه برای تغییر تمام چارچوبهای فکری پیشین. در زمانهی کنونی، که سیاستگریزی از یک سو و هراس از هر مدرنیسمی از دیگر سو، و در یک کلام هراس از هر قطعیت و حقیقتی که حاصلاش جهان مصرفگرا، تفکرگریز و نمایشی کنونی است، حاکم است؛ بازگشت به پرویز شفا بازگشت به مدرنیستبودن و همزمان سیاسیبودن است. در فضای محنتزده نقد فیلم فارسی، پرویز شفا تنها صدایی بود که تقریبا یکتنه پروژههایی هدفمند راهاندازی کرد، تا هم پشتوانهای نظری برای منتقدان و فیلمسازان برآمده از انقلاب فراهم کند و هم الگویی باشد از نقد مداخلهگر، ستیزهجو، چپگرا و تئوریک برای منتقدان بعدی. اما راه پرویز شفا ادامه نیافت و دیگر در خیابان انقلاب هم به سختی کتابهای تجدید چاپ نشدهاش پیدا میشود؛ ولی او نیرویی را در میدان تاریخ سینمای ایران، چه در حوزهی فیلمسازی و چه در حوزهی پژوهش و نقد، به جا گذاشت که همواره در انتظار شارژ دوباره و از این رو رستگارشدن است. پرویز شفا با پروژههای تکنفره، و عمدتا ترجمهاش، برای نخستین بار تاریخنگاری «سینمای سوم» را به شکلی نظاممند وارد نقد فارسی کرد و در تلاش بود که با پروژههای گوناگونی که در قالب مجموعه کتابهایش عرضه میکرد نقشه راهی را برای مخاطبانش خلق کند و سنتی از سینماپژوهی چپ را وارد نقد فارسی کند؛ سنتی که تا هم امروز بسیار فقیر است و هنوز بسیار وامدار پرویز شفا است، کسی که یکتنه آغازگر این سنت بود. کتابهای او در اصل بخشی از پروژه همواره در حال تکمیل تاریخنگاری «سینمای سوم» محسوب میشود؛ سینمایی که اگر بخواهیم به تعریف فرناندو سولاناس و اکتاویو گتینو وفادار بمانیم در مقابل دو نوع سینما میایستد، دو نوع از نظام استتیکی ساماندهی تصاویر و صداها که در آن اولی متعلق به سینمای جریان اصلی «هالیوود» است، که الگوی جهانشمول فرمالش تمام سینماهای جهان را بلعیده است، و دومی به سینمای «مؤلف» اروپایی اختصاص دارد؛ به فیلمهای روشنفکرانهی آنتونیونی، برگمان، درایر، فلینی و... (البته سینمای سوم نمیتواند معادل با فیلمهای جهان سوم باشد، چراکه خیلی از این فیلمها از لحاظ فرم و شیوهی تولید متعلق به سینمای اول و دوم است. سینمای سوم یک شیوه فیلمسازی است که میتواند متعلق به هر کجای جهان باشد) گتینو و سولاناس به هر دو نوع سینمایی که ذکر شد میتاختند، هالیوود را بهعلت نادیدهانگاشتن مخاطب بهعنوان بخشی فعال در ساختن متن و نیز نظام تولیدی استثماریاش، و فیلمهای «مؤلف» اروپایی را بدین خاطر که معتقد بودند با وجود ابداعات فرمالی که در برابر سینمای هالیوود صورت گرفته کماکان هستهی سخت فیلمسازی به سبک «جریان اصلی» را، که همان شیوهی تولید باشد، دست نخورده باقی گذاشته است. بدین شکل «سینمای سوم» کار خود را با حمله به شیوهی تولید، و از پیاش تمام نظام بازنمایی سینمای اول و دوم آغاز کرد. در کنار این، مضامین ضداستعماری (عمدتا ملهم ار فرانتس فانون و ادوارد سعید)، پرداختن به پروتاگونیست جمعی به جای قهرمان فردی، اهمیت نقش پداگوژیک رسانهی سینما در مواجهه با تودهها، و شیوه جمعی تولید و پخش از دیگر ویژگیهای «سینمای سوم» بود. سینمایی که خاستگاه آن بیشتر در کشورهای توسعهنیافته و بهطور کلی جهان سوم قرار دارد. بههمین خاطر است که طبق تعریف مارشال برمن قسمی «مدرنیته توسعه نیافتگیِ» مختص کشورهای جهان سوم در نظام استتیکی این فیلمها مشاهده میشود. اما «سینمای سوم» همچون یک ایدهی جهانشمول، کشورهای جهان اول را هم درگیر خود کرده است. از «گروه ژیگاورتوف» ژان لوک گدار و ژان پیر گورن، تا گروه «SLON» کریس مارکر، و دستآخر فیلمهای پیتر واتکینز، میتوان فیلم سازی ملهم از اندیشه های فرناندو سولاناس و اکتاویو گتینو را مشاهده کرد. ولی در حوزه نشر کماکان جای خالی پژوهشی جامع در باب تاریخ سینمای سوم بهشدت حس میشود. تاریخنگاری این بخش زیرزمینیِ تاریخ سینما همواره از نظر دور مانده است و پرویز شفا تنها کسی است که این تاریخنگاری را به تاریخ نقد فارسی «متصل» کرد، در حوزهی کتابها و نشریات مرتبط با مباحث نظری و مطالعات فیلم تا قبل از دههی 80 میلادی، جای خالی سینمای سوم احساس میشود. اما در دهههای 80 و 90 شاهد انفجار تمامعیار نظریه و تحقیق در باب سینمای سوم بودیم که منجر شد به گنجینهی عظیم متونی در این عرصه به زبان انگلیسی: «سینمای سوم در جهان سوم: زیباییشناسی رهایی بخشی» (1982) اثر تشوم گابریل، «فیلمسازی جهان سوم و غرب» (1987) اثر روی آرمز، «سینمای آفریقا» (1992) نوشتهی مانتیا دیاوارا، کتابهایی بودند که یکسره به سینمای کوبا و آرژانتین و برزیل میپرداختند، و بهعلاوه آثار مکرر آن دسته از مطبوعات که به جهان سوم میپرداختند مانند مجلهی «سینه است»، «جامپ کات»، «فیلم کوارترلی»، «اسکرین»، «بلک فیلم ریویو» و بسیاری دیگر. اما در حوزه نشر فارسی، چه در زمینه ترجمه و چه تالیف، هیچ حرکت نظاممندی در راستای تبیین و شناساندن سینمای سوم صورت نگرفته است. بهجز فعالیتهای کسانی چون پرویز شفا و احمد ضابطیجهرمی که منجر به پدیدآمدن کتابهایی در معرفی و نقد این جریان در حوزهی نشر فارسی شد که در ادامه نگاهی به آنها میاندازیم. عمده کتابها درباره سینمای سوم، بهطور خاص، و سینمای جهان سوم، بهطور عام، بعد از انقلاب 57 در ایران ترجمه و یا تألیف شد؛ انقلابی که باعث گسست از وابستگی اقتصادی و فرهنگی به جهان امپریالیستی شد و فضایی را فراهم کرد تا زیر سیطره گفتمان جهانسومگرایی، نیروهای چپ و سکولار و مذهبی پساانقلابی بهسمت شناخت هرچه بیشتر فرهنگ انقلابی دیگر ملل تحت ستم بروند. کتاب «سینمای سوم- سینمای چریکی» (ناشر دالفا-سال نشر 1359)، که در اصل ترجمه بیانیه معروفی بهنام «پیش بهسوی سینمای سوم» از فرناندو سولاناس و اکتاویو گتینو است، را پرویز شفا ترجمه کرد. کتاب شامل بیانیه سولاناس و گتینو و یادداشتی از جیمز روی مکبین درباره فیلم دورانساز آنها «ساعت آتشافروزی» است؛ کتابی هنوز راهگشا برای محققان سینمای سوم. اما پرویز شفا علاوه بر این کتاب، کتابهای دیگری را نیز در زمینهی معرفی سینمای سوم و چریکی در آن سالها تهیه و ترجمه کرد (پروژهای که تا حدودی بهتنهایی پیش برد و هیچگاه مورد توجه واقع نشد). کتاب «استعمار و ضداستعمار در سینما» (انتشارات توس) گردآوری و ترجمه دیگری از پرویز شفا بود؛ کتابی که در فصلهایی، با توجه به آثار لیناورتمولر فیلمساز زن چپگرای ایتالیایی و گروه ژیگاورتوف گدار و گورن، به تاثیر سینمای سوم در جهان روشنفکری غرب میپردازد، و در فصلهای پایانی هم بحثی دربارهی سینمای مقاومت فلسطین و الجزایر دارد. مصاحبه با ژان پیر گورن و مقالهی سینمای عرب گی هنه بل از فصلهای درخشان این کتاب است که ترجمه این متون به زبان فارسی کاری بزرگ در زمینهی انتقال آثار نظری سینمایی در ایران است. همچنین مقالهی مشهور سوزان سانتاگ دربارهی سینمای گدار نیز نخستینبار در این کتاب و توسط پرویز شفا ترجمه شد. مجموعه کتاب «سینمای زمان» (دو جلد)، سال 57 (ناشر نامعلوم) ترجمهی پرویز شفا، در هر جلد به مباحث مختلفی از سینمای سوم میپردازد. جلد اول مختص به سینمای آفریقا است؛ سینمای الجزایر، مصر، تونس، آفریقای جنوبی و... در مقالات متعددی در کتاب بررسی میشود که متنی جامع برای شناختی ابتدایی از ماهیت ضداستعماری ملهم از فانون در سینمای آفریقا دارد، و در کتاب دوم مقالاتی دربارهی ژان ویگو، سینما نوو برزیل، فیلمسازی گلوبر روشا و همچنین متن پیادهشدهی فیلم «نامه به جین» گدار و گورن قرار دارد. این مجموعهی دوجلدی در تلاش است قسمی نظریهی رادیکال فیلم معاصر را به فضای داخلی پژوهش سینمایی معرفی کند. جزوه «سینما سلاح تئوریک» که شامل مقالاتی از جیمز روی مکبین (منتقد فیلم چپگرای آمریکایی در دههی هفتاد میلادی) دربارهی فیلمهای گروه ژیگاورتوف است. متنی جذاب که همراه با مقدمهی خود پرویز شفا بیشتر مانیفستی است دربارهی فیلمسازی چریکی، آن هم در زمینهای تاریخی و ملهم از فضای آن سالها که بیشتر سمتوسوی مارکسیستی دارد. این جزوه به همراه کتاب/ جزوهی «پیش بهسوی سینمای سوم» و کتاب «استعمار و ضد استعمار در سینما» تشکیلدهندهی اصول کلی تفکر و عمل فیلمسازی بهشیوه سینمای سوم است؛ و همچنین نمونههایی درخشان از تحلیل مارکسیستی فیلم در دهه هفتاد میلادی، تحلیلی که تاکیدش را بر عناصر فرمال، شیوهی تولید و نظام بازنمایی اثر میگذارد تا از این راه دلالتهای سیاسی ارتجاعی یا رهاییبخش را در فیلمها شناسایی کند. پرویز شفا با همین کتابهایش و با تاریخی که آغاز کرد همواره زنده است، چراکه همچون رفیقاش سهراب شهیدثالث دو بالی بودند که در دو جهت، یک صدای راستین را خلق کردند. بالقوهگی ناشی از فیلمهای شهیدثالث و کتابها و نوشتههای پرویز شفا تنها نوری است که در سیاهی سینمای ایران دیده میشود، نوری در انتظار رستگاری. و درست بههمین خاطر بود که هردو در حاشیه، در غربت و در انزوا و در مهاجرت زیستند. بله پرویز شفا و سهراب شهیدثالث زندهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.