|

فصلی در سینما

پارسا شهري: پرویز شفا، استاد سینما، منتقد و مترجمِ صاحب‌تفکرِ آثار معتبری درباره سینما در سن هفتادونُه سالگی در آمریکا درگذشت. او پروژه فکری خود را با رویکردی انتقادی به جریان مسلط سینما و انتخاب و ترجمه آثاری در این راستا آغاز کرد و بی‌شک نخستین کسی بود که با تمرکز بر آثارِ درسایه‌مانده سینما با گفتمان مستقرِ سینمایی در ایران، تکلیف خود را یکسره کرد و از جریان‌هایی نوشت و ترجمه کرد که تا پیش از آن در ایران از اقبال و شناختِ چندانی برخوردار نبودند. سینماپژوهی با تکیه ‌بر آرا و تفکرات چپ از دستاوردهای پرویز شفا بود. شفا از دهه پنجاه ترجمه و نوشتن را آغاز کرد. «زنده‌باد مکزیکِ» فیلمنامه آیزنشتاین از نخستین ترجمه‌های اوست در سال 1353. اما شاید شفا با ترجمه‌هایی از جیمز روی مک‌بین در ایران به شهرت رسید. «سینما سلاح تئوریک» و «سینمای سوم سینمای چریکی». بعدها نیز آثار دیگری ازجمله «فصلی در سینما، سینمای زمان» و «فاشیزم در سینما» و انبوهِ مقالاتی که در مجلات ترجمه و چاپ کرد. «بوی خوش موفقیت: فیلمی با برچسب خطرناک» از سام کشنر، «پسامدرنیسم و آموزش عالی» نوشته هارلند بلولند، «سینما: گفتگوی گودار با سولاناس و گفتگوی سولاناس با گودار» و «تحلیل و بررسی فیلم سرگیجه» ازجمله این مقالات‌اند که در مجلاتی چون هنر، نقد سینما و کلک چاپ شدند. «بوی خوش موفقیت: فیلمی با برچسب خطرناک» یکی از مقالاتی است که به‌تمامی نشانگرِ رویکردِ پرویز شفا به سینما است. مقاله کشنر چنین آغاز می‌شود: «فیلم خطرناکی بود و فیلمی درخشان. با وجود این زمانی که بوی خوش موفقیت در 27 ژوئن 1957 به نمایش درآمد مردم استقبالی از آن نکردند.» اين فیلم پرده از زندگی خشونت‌بار برمی‌دارد که در شهرِ نیویورک رواج دارد. از این‌رو مواجهه با این فیلم واقعه‌ای بیش از تماشا یا نقد و رد یک فیلم سینمایی بود و بعدها، این فیلمِ سیاه‌وسفید صاحب‌سبک به‌عنوان یکی از مهم‌ترین‌های تاریخ سینما ثبت شد و چه‌بسا بسیاری از منتقدان آن را بهترین فیلمی دانستند که تاکنون درباره نیویورک ساخته شده است. فیلمی خطرناک درباره یک دلال مطبوعاتی خرده‌پا که هیچ پایبندی اخلاقی ندارد و نیز نویسنده جاه‌طلب ستون شایعات. دست‌آموزی و فریب مردم و فرهنگِ آنان از طرف شیادان به‌ظاهر فرهنگی و حمله به ضوابط این نوع روزنامه‌نگاری و کارِ فرهنگی موجب شد تا این فیلم در زمانِ نمایش و بعدها نیز لقبِ «فیلم خطرناک» بگیرد. فیلمی اخلال‌گر که در باورِ خوش‌خیالِ مردم رخنه کرد و تصویری وارونه از شهرشان نشان داد. این تصویرِ دیگر درست همان چیزی بود که پرویز شفا در تمام نوشته‌های خود دغدغه آن را داشت. نوعِ مواجهه شفا با پدیده سینما در حکمِ فیلم «بوی خوش موفقیت» است، مواجهه‌ای چنان بِجا و اخلال‌گر که نظم موجود را برهم زد و خوابِ اهالی تئوری‌هراس سینما و معتقدان به هنر برای هنر یا هنر متعهدِ صلب را برآشفت و صدای دیگری بود در این فضای رخوت‌زده. اخیرا از شفا چند ترجمه تازه منتشر شده بود: ترجمه «سرگیجه» دن اویلر با همکاری ناصر زراعتی و ترجمه «آمریکای الیور استون، سینما، تاریخ و مناظره» رابرت برنت تاپلین در نشر هرمس. این دو کتاب که اواخر دهه هشتاد منتشر شدند و انبوهِ مقالات و ترجمه‌های پرویز شفا که اینک فایل آن‌ها به‌راحتی در اینترنت موجود است، میراثِ بجامانده این شخصیتِ موثر است، آثاری که تا همیشه بهترین‌ها برای آغاز راهِ پژوهش‌های سینمایی در هر نحله فکری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.