|

پرویز شفا «زنده» است

اردوان تراکمه

پرویز شفا نخستین کسی بود که گفتمان سینماپژوهی چپ را در سال‏های انقلاب آغاز کرد و از این حیث تقریبا یک‌تنه «تاریخی را آغاز کرد»، و آن‌هم کاملا در حاشیه، و این فیگور حاشیه‌ای را همواره حفظ کرد و بخشی از هویت سیاسی فکری‏اش بود. او حاشیه‏ای بود علیه متن تمام دم و دستگاه تئوری‌هراسِ سینمای ایران. کتاب‏ها و‌ جزوه‏های شفا در باب سینمای سوم، سینمای چریکی، فیلمسازی جمعی، و تلاش نظری‏اش در راستای پیوند مارکسیسم و سینما از طریق قسمی ترجمه-تفکر سینمایی باعث شد تا سنتی زیرزمینی، گسسته و پنهان در قالب کتاب‏های رنگ و رو رفته‏اش تا سال‏ها و نسل‏ها در گوشه‌و‌کنار کتاب‌فروشی‏های دست دوم خیابان انقلاب تهران پا بگیرد و زنده بماند، سنتی که ادامه پیدا نکرد اما سینه‏فیل‏های نسل‏های بعد از خود را تا زمان نوجوانی من مورد خطاب قرار داد و با همین خطاب جزوه‏هایی چون «سینما سلاح تئوریک» بود که در همان سال‏ها راه را به مخاطبان جوان و نوجوان‏اش نشان می‏داد. این تلاش‏ها «تاریخی در انتظار رستگاری» را برای نسل‏های بعد به‌جا گذاشت. به این شکل پرویز شفا با جزوه‏ها و کتاب‏های «اضطراری»اش در سال‏های انقلاب، که در آن بحبوحه از مدرنیسم سیاسی گروه ژیگاورتوف ترجمه می‏کرد، در تلاش بود نشان دهد سینمایی که از انقلاب ما بیرون می‏آید هم باید ضد استعماری باشد و هم به تاریخ پر فراز و نشیب مدرنیسم سیاسی چپ در سینما ملحق شود. تفکری ناب و بدیع در زمانه‏ای که گروه‏های سیاسی، هنری «ساده» و همه‌فهم و به دور از هر نوع مدرنیسمی را تشویق می‏کردند. درست به این خاطر است که پرویز شفا با همان کتابچه‏ها و جزوه‏ها و مجموعه کتاب‏های فراموش شده‏اش توانست «راه سومی» را در بن‌بست دعواهای، تا کنون تازه، بین دو اردوگاه هنر برای هنر و هنر متعهد باز کند. پرویز شفا صدای سومی بود که نه تن به تاریخ‏گریزی و فرم‏گرایی ناب هنر برای هنر می‏داد و نه از جنس هنر ساده‌فهم و عامه‏پسند «متعهد» بود، که همواره در بخش منتقدانه‌اش تئوری‌هراس بوده است. پرویز شفا به سیاست حقیقت انقلاب دل بسته بود، و به‏همین خاطر در پی یافتن زبانی نو برای سینمای انقلاب بود و دعوت از همه برای تغییر تمام چارچوب‏های فکری پیشین. در زمانه‏ی کنونی، که سیاست‏گریزی از یک سو و هراس از هر مدرنیسمی از دیگر سو، و در یک کلام هراس از هر قطعیت و حقیقتی که حاصل‏اش جهان مصرف‏گرا، تفکر‌گریز و نمایشی کنونی است، حاکم است؛ بازگشت به پرویز شفا بازگشت به مدرنیست‌بودن و همزمان سیاسی‌بودن است. در فضای محنت‏زده‏ نقد فیلم فارسی، پرویز شفا تنها صدایی بود که تقریبا یک‌تنه پروژه‏هایی هدفمند راه‏اندازی کرد، تا هم پشتوانه‏ای نظری برای منتقدان و فیلمسازان برآمده از انقلاب فراهم کند و هم الگویی باشد از نقد مداخله‏گر، ستیزه‏جو، چپ‏گرا و تئوریک برای منتقدان بعدی. اما راه پرویز شفا ادامه نیافت و دیگر در خیابان انقلاب هم به سختی کتاب‏های تجدید چاپ نشده‏اش پیدا می‏شود؛ ولی او نیرویی را در میدان تاریخ سینمای ایران، چه در حوزه‏ی فیلمسازی و چه در حوزه‏‌ی پژوهش و نقد، به جا گذاشت که همواره در انتظار شارژ دوباره و از این رو رستگار‌شدن است. پرویز شفا با پروژه‏های تک‏نفره، و عمدتا ترجمه‏اش، برای نخستین بار تاریخ‏نگاری «سینمای سوم» را به شکلی نظام‏مند وارد نقد فارسی کرد و در تلاش بود که با پروژه‏های گوناگونی که در قالب مجموعه‏ کتاب‏هایش عرضه می‏کرد نقشه‌ راهی را برای مخاطبانش خلق کند و سنتی از سینماپژوهی چپ را وارد نقد فارسی کند؛ سنتی که تا هم امروز بسیار فقیر است و هنوز بسیار وامدار پرویز شفا است، کسی که یک‌تنه آغازگر این سنت بود. کتاب‏های او در اصل بخشی از پروژه‏ همواره در حال تکمیل تاریخ‏نگاری «سینمای سوم» محسوب می‏شود؛ سینمایی که اگر بخواهیم به تعریف فرناندو سولاناس و اکتاویو گتینو وفادار بمانیم در مقابل دو نوع سینما می‏ایستد، دو نوع از نظام استتیکی ساماندهی تصاویر و صداها که در آن اولی متعلق به سینمای جریان اصلی «هالیوود» است، که الگوی جهان‌شمول فرمالش تمام سینماهای جهان را بلعیده است، و دومی به سینمای «مؤلف» اروپایی اختصاص دارد؛ به فیلم‏های روشنفکرانه‏ی آنتونیونی، برگمان، درایر، فلینی و... (البته سینمای سوم نمی‏تواند معادل با فیلم‏های جهان سوم باشد، چراکه خیلی از این فیلم‏ها از لحاظ فرم و شیوه‏ی تولید متعلق به سینمای اول و دوم است. سینمای سوم یک شیوه‏ فیلمسازی است که می‏تواند متعلق به هر کجای جهان باشد) گتینو و سولاناس به هر دو نوع سینمایی که ذکر شد می‏تاختند، هالیوود را به‌علت نادیده‌انگاشتن مخاطب به‏عنوان بخشی فعال در ساختن متن و نیز نظام تولیدی استثماری‏اش، و فیلم‏های «مؤلف» اروپایی را بدین خاطر که معتقد بودند با وجود ابداعات فرمالی که در برابر سینمای هالیوود صورت گرفته کماکان هسته‏ی سخت فیلمسازی به سبک «جریان اصلی» را، که همان شیوه‏ی تولید باشد، دست نخورده باقی گذاشته است. بدین شکل «سینمای سوم» کار خود را با حمله به شیوه‏ی تولید، و از پی‏اش تمام نظام بازنمایی سینمای اول و دوم آغاز کرد. در کنار این، مضامین ضداستعماری (عمدتا ملهم ار فرانتس فانون و ادوارد سعید)، پرداختن به پروتاگونیست جمعی به جای قهرمان فردی، اهمیت نقش پداگوژیک رسانه‏ی سینما در مواجهه با توده‏ها، و شیوه‏ جمعی تولید و پخش از دیگر ویژگی‏های «سینمای سوم» بود. سینمایی که خاستگاه آن بیشتر در کشورهای توسعه‌نیافته و به‏طور کلی جهان سوم قرار دارد. به‏همین خاطر است که طبق تعریف مارشال برمن قسمی «مدرنیته‏ توسعه نیافتگیِ» مختص کشورهای جهان سوم در نظام استتیکی این فیلم‏ها مشاهده می‏شود. اما «سینمای سوم» همچون یک ایده‏ی جهان‌شمول، کشورهای جهان اول را هم درگیر خود کرده است. از «گروه ژیگاورتوف» ژان لوک گدار و ژان پیر گورن، تا گروه «SLON» کریس مارکر، و دست‌آخر فیلم‏های پیتر واتکینز، می‏توان فیلم ساز‏ی ملهم از اندیشه های فرناندو سولاناس و اکتاویو گتینو را مشاهده کرد. ولی در حوزه‏ نشر کماکان جای خالی پژوهشی جامع در باب تاریخ سینمای سوم به‌شدت حس می‏شود. تاریخ‌نگاری این بخش زیرزمینیِ تاریخ سینما همواره از نظر دور مانده است و پرویز شفا تنها کسی است که این تاریخ‌نگاری را به تاریخ نقد فارسی «متصل» کرد، در حوزه‏ی کتاب‏ها و نشریات مرتبط با مباحث نظری و مطالعات فیلم تا قبل از دهه‏ی 80 میلادی، جای خالی سینمای سوم احساس می‏شود. اما در دهه‏های 80 و 90 شاهد انفجار تمام‌عیار نظریه و تحقیق در باب سینمای سوم بودیم که منجر شد به گنجینه‏ی عظیم متونی در این عرصه به ‏زبان انگلیسی: «سینمای سوم در جهان سوم: زیبایی‏شناسی رهایی بخشی» (1982) اثر تشوم گابریل، «فیلمسازی جهان سوم و غرب» (1987) اثر روی آرمز، «سینمای آفریقا» (1992) نوشته‏ی مانتیا دیاوارا، کتاب‏هایی بودند که یکسره به سینمای کوبا و آرژانتین و برزیل می‏پرداختند، و به‌علاوه آثار مکرر آن دسته از مطبوعات که به جهان سوم می‏پرداختند مانند مجله‏ی «سینه است»، «جامپ کات»، «فیلم کوارترلی»، «اسکرین»، «بلک فیلم ریویو» و بسیاری دیگر. اما در حوزه‏ نشر فارسی، چه در زمینه‏ ترجمه و چه تالیف، هیچ حرکت نظام‏مندی در راستای تبیین و شناساندن سینمای سوم صورت نگرفته است. به‌جز فعالیت‏های کسانی چون پرویز شفا و احمد ضابطی‌جهرمی که منجر به پدیدآمدن کتاب‏هایی در معرفی و نقد این جریان در حوزه‏ی نشر فارسی شد که در ادامه نگاهی به آن‏ها می‏اندازیم. عمده کتاب‏ها درباره‏ سینمای سوم، به‏طور خاص، و سینمای جهان سوم، به‏طور عام، بعد از انقلاب 57 در ایران ترجمه و یا تألیف شد؛ انقلابی که باعث گسست از وابستگی اقتصادی و فرهنگی به جهان امپریالیستی شد و فضایی را فراهم کرد تا زیر سیطره‏ گفتمان جهان‌سوم‏گرایی، نیروهای چپ و سکولار و مذهبی پساانقلابی به‌سمت شناخت هرچه بیشتر فرهنگ انقلابی دیگر ملل تحت ستم بروند. کتاب «سینمای سوم- سینمای چریکی» (ناشر دالفا-سال نشر 1359)، که در اصل ترجمه‏ بیانیه‏ معروفی به‌نام «پیش به‏سوی سینمای سوم» از فرناندو سولاناس و اکتاویو گتینو است، را پرویز شفا ترجمه کرد. کتاب شامل بیانیه‏ سولاناس و گتینو و یادداشتی از جیمز روی مک‏بین درباره‏ فیلم دوران‌ساز آن‏ها «ساعت آتش‌افروزی» است؛ کتابی هنوز راه‌گشا برای محققان سینمای سوم. اما پرویز شفا علاوه بر این کتاب، کتاب‏های دیگری را نیز در زمینه‏ی معرفی سینمای سوم و چریکی در آن سال‏ها تهیه و ترجمه کرد (پروژه‏ای که تا حدودی به‌تنهایی پیش برد و هیچگاه مورد توجه واقع نشد). کتاب «استعمار و ضداستعمار در سینما» (انتشارات توس) گردآوری و ترجمه‏ دیگری از پرویز شفا بود؛ کتابی که در فصل‏هایی، با توجه به آثار لیناورتمولر فیلمساز زن چپ‏گرای ایتالیایی و گروه ژیگاورتوف گدار و گورن، به تاثیر سینمای سوم در جهان روشنفکری غرب می‏پردازد، و در فصل‏های پایانی هم بحثی درباره‏ی سینمای مقاومت فلسطین و الجزایر دارد. مصاحبه با ژان پیر گورن و مقاله‏ی سینمای عرب گی هنه بل از فصل‏های درخشان این کتاب است که ترجمه‏ این متون به زبان فارسی کاری بزرگ در زمینه‏ی انتقال آثار نظری سینمایی در ایران است. همچنین مقاله‏ی مشهور سوزان سانتاگ درباره‏ی سینمای گدار نیز نخستین‌بار در این کتاب و توسط پرویز شفا ترجمه شد. مجموعه کتاب «سینمای زمان» (دو جلد)، سال 57 (ناشر نامعلوم) ترجمه‏ی پرویز شفا، در هر جلد به مباحث مختلفی از سینمای سوم می‏پردازد. جلد اول مختص به سینمای آفریقا است؛ سینمای الجزایر، مصر، تونس، آفریقای جنوبی و... در مقالات متعددی در کتاب بررسی می‌شود که متنی جامع برای شناختی ابتدایی از ماهیت ضداستعماری ملهم از فانون در سینمای آفریقا دارد، و در کتاب دوم مقالاتی درباره‏ی ژان ویگو، سینما نوو برزیل، فیلمسازی گلوبر روشا و همچنین متن پیاده‌شده‏ی فیلم «نامه به جین» گدار و گورن قرار دارد. این مجموعه‏ی دوجلدی در تلاش است قسمی نظریه‏ی رادیکال فیلم معاصر را به فضای داخلی پژوهش سینمایی معرفی کند. جزوه‏ «سینما سلاح تئوریک» که شامل مقالاتی از جیمز روی مک‌بین (منتقد فیلم چپ‏گرای آمریکایی در دهه‏ی هفتاد میلادی) درباره‏ی فیلم‏های گروه ژیگاورتوف است. متنی جذاب که همراه با مقدمه‏ی خود پرویز شفا بیشتر مانیفستی است درباره‏ی فیلمسازی چریکی، آن هم در زمینه‏ای تاریخی و ملهم از فضای آن سال‏ها که بیشتر سمت‌وسوی مارکسیستی دارد. این جزوه به همراه کتاب/ جزوه‏ی «پیش به‏سوی سینمای سوم» و کتاب «استعمار و ضد استعمار در سینما» تشکیل‌دهنده‏ی اصول کلی تفکر و عمل فیلمسازی به‏شیوه‏ سینمای سوم است؛ و همچنین نمونه‏هایی درخشان از تحلیل مارکسیستی فیلم در دهه‏ هفتاد میلادی، تحلیلی که تاکیدش را بر عناصر فرمال، شیوه‏ی تولید و نظام بازنمایی اثر می‏گذارد تا از این راه دلالت‏های سیاسی ارتجاعی یا رهایی‏بخش را در فیلم‏ها شناسایی کند. پرویز شفا با همین کتاب‏هایش و با تاریخی که آغاز کرد همواره زنده است، چراکه همچون رفیق‏اش سهراب شهیدثالث دو بالی بودند که در دو جهت، یک صدای راستین را خلق کردند. بالقوه‏گی ناشی از فیلم‏های شهیدثالث و کتاب‏ها و نوشته‏های پرویز شفا تنها نوری است که در سیاهی سینمای ایران دیده می‏شود، نوری در انتظار رستگاری. و درست به‏همین خاطر بود که هردو در حاشیه، در غربت و در انزوا و در مهاجرت زیستند. بله پرویز شفا و سهراب شهیدثالث زنده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.