بیماری و ناتوانی جرم نیست
دکتر وحید رواقی*
خبر این بود؛ «معلمان آزمایش میشوند». خوشبینی رسم ناگزیر روزگار است. امید بسته بودم به اینکه کسانی با حرفه جانفرسای معلمی آشنا بودهاند، تدبیری اندیشیدهاند تا معلمان جوان از سلامت خود آسودهخاطر باشند. اما جزئیات خبر چیز دیگری بود. بخشنامه استخدامی معلمان درواقع فهرست سیاهی بود از شرایط جسمی متعددی که داشتن یکی از آنها کافی بود برای محرومشدن فرد از استخدام برای شغل معلمی. اندکی پس از دستبهدستشدن این بخشنامه، منتقدان بیرحمانه، آنگونه که سزاوارش بود، آن را نواختند تا جایی که خیلی زود وعده اصلاح داده شد.
ایراد ساختاری این بیانیه جرمانگاری بیماری و ناتوانی است. گویی آدمها حق انتخاب داشتهاند و خودخواسته دچار ناتوانی و بیماری شدهاند، ازاینرو شایسته مجازاتاند. نگاه سرزنشآمیز به بیماری و ناتوانی سابقهای طولانی دارد. انتظار میرفت نظام آموزشوپرورش، آنگونه که از اسمش برمیآید، برای اصلاح این نگاه تلاش کند. به کودکانمان بیاموزد اگر ناتوان و بیمار باشید، همچنان میتوانید معلم خوبی باشید. به آیندهسازان بیاموزد بیماری نه جرم است و نه محدودیت و بهواسطه بیماری و ناتوانی کسی نباید از دستیابی به فرصتهای اجتماعی و شغلی محروم شود. از فهرست بیماریها و اظهارنظرها هویداست که کار تدوین این بخشنامه با مشورت یک کمیته پزشکی انجام شده است. به صراحت میتوان گفت نهتنها این کمیته پزشکی ناشناس كه نه هیچ نهاد دیگری منتسب به حرفه پزشکی، صلاحیت اعتباربخشی به یک بخشنامه تبعیضآمیز را ندارد. متأسفانه نگاه تبعیضآمیز نسبت به افراد بیمار و ناتوان در حرفه پزشکی سابقهای تاریخی دارد. اساسا به دلیل همین نگاه واپسگرا به پدیده ناتوانی، دیدگاهی که فرد کمتوان را «مشکل و دردسر» قلمداد میکند، در علوم سلامت نگاه «پزشکیمحور» میخوانند. در مقابل این نگاه، مدل اجتماعی ناتوانی ارائه شده است که معتقد است ناتوانی فرد بهخاطر شرایطی است که جامعه و محیط اطراف به فرد ناتوان تحمیل کردهاند. این دو نگاه همواره در تضاد بودهاند. قصد ندارم برای آوردن مثال از مدل اجتماعی ناتوانی راه دور بروم و از کشوری غریبه مثال بیاورم. در همین قوانین استخدامی ایران سهمیهای برای افراد کمتوان و ناتوان در نظر گرفته شده که با وجود کموکاستیها نمونه یک قانون مترقی است. انتظار میرفت آموزشوپرورش الگویی باشد برای تغییر شرایط محیطی به منظور توانمندسازی فرد ناتوان. مسئولان آموزشوپرورش میتوانند توانمندسازی افراد ناتوان را از یکی از همکاران خود، یعنی همان معلم مریوانی بیاموزند که موهای سرش را برای پشتیبانی از شاگرد سرطانی تراشید. گمان میرود از دلایل احتمالی صدور چنین بخشنامهای صرفهجویی در هزینهها باشد. علاقهای ندارم در اینجا اشاره کنم که در کدام دوران تاریخی و در کدام کشور، محرومیتهای اجتماعی افراد ناتوان با برچسبزدن به آنها بهعنوان «نانخوران بیمصرف» توجیه شده است. در جامعهای که توانمندسازی افراد ناتوان در ساختوساز شهرها و کلانشهرها نادیده گرفته شده، از آموزشوپرورش انتظار میرود هزینه مصرفشده برای توانمندسازی افراد ناتوان، بیمار و دچار عارضه جسمی را هزینه تلفشده حساب نکند. یکی دیگر از ایرادات اساسی این بخشنامه، درهمآمیختن تعریفهای مختلف از بیماری است. در علوم سلامت اصطلاحات متفاوتی برای توصیف سلامت/بیماری وجود دارد. یکی از آنها توصیفکننده حال بیمار از نگاه خود اوست، دیگری تفسیر بالینی بیماری از نگاه حرفه پزشکی و دیگری قابلیت فرد برای ایفای نقش اجتماعی. در تدوین این بخشنامه این سه نگاه به پدیده سلامت/بیماری از یکدیگر تميیز داده نشده است. در این بخشنامه به صراحت آمده است: «تعداد دندانها کمتر از 20 عدد ممنوعیت استخدام دارد». اما چرا 20 دندان، نه کمتر و بیشتر؟ 20 دندان در مطالعات همهگیرشناختی سلامت دهان عدد شناختهشدهای است. از این شاخص برای تخمین و مقایسه وضعیت سلامت دهان بین کشورها یا در بازههای زمانی استفاده میشود. اما استفاده از این شاخص در مورد فرد معنی و مفهوم مشخصی ندارد. چهبسا کسی با یک دندان ازدسترفته دچار محدودیتهای بیشتری شود تا کسی که 10 دندان را از دست داده است. استفاده از چنین شاخصی برای محرومکردن فرد از ایفای نقش اجتماعی نه مبنای علمی دارد و نه مبنای اخلاقی. از دیدگاه عدالت اجتماعی نیز، گرفتن فرصتهای شغلی از افرادی که به دلایل اجتماعی و اقتصادی از سلامت مطلوبی برخوردار نیستند، پذیرفتنی نیست. صدور و انتشار این بخشنامه اما تماما بدون سود و فایده نبود. با انتشار این بخشنامه یک بار دیگر آشکار شد که افراد ناتوان و بیمار جسمی، مانند دیگر آسیبدیدگان اجتماعی، در خطر پیشداوریهای بیرحمانهاند. آنقدر که میشود یک نسخه از این بخشنامه را بر دیوار دانشکدههای پزشکی، علوم سلامت و علوم اجتماعی آویخت تا دانشجویان بیاموزند همپیمانی دو نهاد سلطهجو و تأدیبگر آموزش و پزشکی در پوشش خیرخواهی برای جامعه میتواند چه سرانجامی داشته باشد. *پژوهشگر و استادیار سلامت جامعه دانشگاه بیرمنگام انگلستان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.