|

وزارت دفاع عراق رسما بازپس‌گيري کامل تل‌عفر را اعلام کرد

اهتزاز پرچم عراق در زادگاه فرماندهان داعش

هادي آذري: بيرق سياه داعش در تل‌عفر پايين کشيده شد و حالا در قلب شهر، پرچم سه‌رنگ عراق به اهتزاز درآمده است. براي عراقي‌هايي که نزديک به دو سال، در سايه سنگين داعش زندگي کرده‌اند، شايد هيچ صحنه‌اي به اين اندازه زيبا و اميدبخش نباشد. با اين حساب، يکي از آخرين پايگاه‌هاي داعش در عراق بعد از يک نبرد يک‌هفته‌اي، فاصله چنداني تا سقوط ندارد. از عصر شنبه نيز شنيده‌ها از آزادسازي بخش‌هاي زيادي از شهر حکايت مي‌کرد. يک سخنگوي ارتش عراق در گفت‌وگو با رويترز از آزادي 95 درصد شهر در شنبه‌شب خبر داده بود. به عبارت دقيق‌تر، آن‌طور که در بيانيه فرماندهي عمليات مشترک آمده است، تا عصر شنبه، 27 محله از 29 محله تل‌عفر از دست داعش خارج شده بود. ابراهيم جعفري، وزير خارجه عراق، نيز در کنفرانسي مشترک با همتاي فرانسوي‌ خود، نسبت به آزادي قريب‌الوقوع مابقي بخش‌هاي شهر ابراز اميدواري کرد. با‌اين‌حال، آزادسازي کامل اين شهر، به معناي پايان مشکلات تل‌عفر نخواهد بود. گذشته از دغدغه‌هاي بهداشتي و بحران آوارگان، بزرگ‌ترين نگراني به آينده اين شهر برمي‌گردد که از مدت‌ها پيش شاهد تنش و نزاع ميان سني‌ها و شيعيان بوده است و حالا پرکردن خلأ داعش، مي‌تواند به يک چالش عمده براي اين شهر تبدیل شود. اهميت تل‌عفر تل‌عفر که در 80کيلومتري غرب موصل واقع شده است، بعد از آزادسازي موصل، به پناهگاه حدود دو هزار داعشي بدل شد که بخش عمده آنها از موصل به آنجا گريخته بودند. درواقع، عمليات آزادسازي تل‌عفر بعد از آن صورت گرفت که نيروهاي عراقي با حمايت ائتلاف ضدداعش به رهبري آمريکا، موفق شدند موصل را از چنگ داعشي‌ها بيرون آورند. اهميت موصل از‌آن‌رو بود که ابوبکر البغدادي، رهبر داعش، براي اولين‌بار ادعاي خلافت خودخوانده داعش بر شام و سوریه را در آنجا مطرح کرد؛ اما تل‌عفر از دو جهت اهميت دارد؛ تل‌عفر از يک‌سو در نزديکي مرز ميان عراق و سوريه واقع شده و درواقع حکم کانالي براي جابه‌جايي نيروهاي داعش بين مرز عراق و سوريه را داشته است. از ديگر سو، نبايد فراموش کرد که تل‌عفر زادگاه تعداد زيادي از فرمانده‌های ارشد داعش بوده است. بنابراين آزادسازي آن، علاوه بر سقوط يک پايگاه مهم داعش در عراق، به لحاظ رواني نيز براي نيروهاي عراقی روحيه‌بخش خواهد بود.جنگ در تل‌عفر البته قدمت بيشتري از حضور داعش دارد؛ از همان فرداي حمله نيروهاي ائتلاف به رهبري ايالات متحده به عراق براي سرنگوني رژيم صدام‌حسين، اين شهر به صحنه رويارويي شيعيان و سني‌هاي تندرو تبدیل شد. از سوی دیگر، جمعيت ترکمن اين ناحيه نيز بر حساسيت تل‌عفر مي‌افزايد تا حدي که ترکيه خواهان مشارکت‌نداشتن نيروهاي حشدالشعبي در عمليات آزادسازي تل‌عفر شد. بحران آوارگان تل‌عفر پيش از شروع درگيري‌ها، حدود 200 هزار نفر جمعيت داشت که طبق برآورد‌ها، به چيزي حدود 10 تا 20 هزار نفر تقليل يافته است. ده‌ها هزار نفر نيز در همين يکي، دو هفته اخير و پيش از آغاز عمليات آزادسازي از شهر گريختند و آنها هم که مانده‌اند، نه به ميل خود، بلکه از ترس تهديد داعشي‌ها، ماندن را به رفتن ترجيح دادند. طبق اعلام آژانس پناه‌جويان سازمان ملل، افرادي که از اين شهر خود را به اردوگاه‌هاي پناه‌جويان مي‌رسانند، از زخم‌هاي ناشي از شليک گلوله و انفجار مين رنج مي‌برده‌اند. در همين رابطه، آيت‌الله سيستاني، رهبر شيعيان عراق، از پزشکان عراقي خواسته خود را براي کمک‌رساني به مجروحان، به اين منطقه برسانند. در نتيجه محاصره چندماهه اين شهر، کمبود غذا و آب آشاميدني سالم، از مواردي است که جان ساکنان اين شهر را تهديد مي‌کند. نبرد آسان هرچند از نقش توپخانه ارتش فرانسه که در قالب ائتلاف ضدداعش با نيروهاي عراقي همکاري مي‌کند، در تسهيل پيشروي نيروهاي عراقي نبايد غافل شد؛ اما عمليات آزادسازي تل‌عفر خيلي راحت‌تر از آنچه انتظار مي‌رفت، پيش رفت. با توجه به اينکه اين شهر به نوعي حکم آخرين پايگاه و سنگر مهم داعش را در عراق دارد، انتظار مي‌رفت نيروهاي عراقي با مقاومت سنگين‌تري از سوي داعشي‌ها مواجه شوند که در عمل، اتفاق ديگري افتاد. البته تأثير محاصره دوماهه شهر و قطع ارتباط آن با ديگر مناطق را نبايد در اين امر ناديده گرفت. از سوی ديگر، به نظر سقوط موصل به عنوان مرکز خلافت خودخوانده داعش، علاوه بر لطمات جاني، مالي و لجستيکي، به لحاظ روحي نيز تأثيری بسيار منفي بر نيروهاي داعش داشته است؛ به گونه‌اي که بسياري از آنها، بعد از آزادسازي موصل نسبت به آينده اين گروه ترديدهايي جدي پيدا کردند. در شرايطي که باید کار داعش در تل‌عفر را تمام‌شده دانست، نگاه‌ها رفته‌رفته به حويجه، يکي ديگر از پايگاه‌هاي مهم داعش در عراق، معطوف مي‌شود. از اين شهر که ميان موصل و بغداد واقع شده است، به عنوان هدف بعدي نيروهاي عراقي ياد مي‌شود.

راه ناهموار عراق برای رسیدن به ثبات اردشیر زارعی‌قنواتی: تحولات عراق بعد از نزدیک به چند سال رکود و تثبیت قلمرو تصرفی داعش در استان‌های «نینوا» و «الانبار» در ماه‌های اخیر با پیروزی ارتش، پلیس و نیروهای «حشد الشعبی» با حمایت ائتلاف خارجی، می‌رود تا به‌تدریج قلمرو جغرافیایی داعش را حداقل در شهرها و مناطق مهم از وجود این گروه تروریست مضمحل و پاک‌سازی کند. بعد از ماه‌ها جنگ خونین برای آزادسازی «موصل» دومین شهر بزرگ و مهم عراق از وجود «داعش» بلافاصله نیروهای نظامی به واحدهای حشد الشعبی پیوستند که از ماه‌ها قبل شهر استراتژیک «تل‌عفر» را زیر ضربات خود قرار داده و مانع از ارتباط لجستیکی این حلقه واصل نیروهای داعش در سوریه و عراق شده بودند. چنانچه یکی از عوامل پیروزی ارتش عراق در موصل بستن راه ارتباطی بین این شهر و تل‌عفر بود که براساس استراتژی نیروهای شیعه عراقی حامی دولت «بشار اسد» مانع از نقل‌وانتقال نظامی و لجستیکی بین دو بال داعش در دو سوی مرز عراق - سوریه می‌شد.

از آنجا که نیروهای ائتلاف غربی شرکت‌کننده در جنگ موصل ابتدا قصد داشتند تا با ایجاد یک گذرگاه امن به سوی بخش‌های غربی هم‌جوار مرز سوریه این شهر را آزاد کنند و شبه‌نظامیان حشد الشعبی هم با هماهنگی منطقه‌ای بین خود و متحدان‌شان هم‌زمان طرح جلوگیری از انتقال نیروهای داعش از موصل به طرف سوریه را داشتند، اهمیت شهر تل‌عفر در این استراتژی دوچندان شد. این استراتژی موجب شد تا نیروهای داعش در عراق در مناطق تصرفی خود محبوس شده و امکان مانور و جابه‌جایی را نداشته باشند. همین انفصال حلقه‌های نیروهای داعش راه را برای محاصره و سرکوب واقعی آنان هموار کرد و بعد از موصل نوبت به آزادسازی تل‌عفر رسید. آنچه مشخص است، روند اوضاع در عراق به سمتی می‌رود که داعش به‌تدریج قلمرو ارضی خود را از دست خواهد داد و از این پس در قالب یک گروه تروریستی (البته هنوز بسیار قدرتمند) دست به عملیات‌های غیرمتعارف ازجمله بمب‌گذاری، حملات انتحاری در بغداد و شهرهای مهم، گروگان‌گیری، نابودی بعضی از تاسیسات و به‌طورکلی در چارچوب عملیات خراب‌کارانه و غیرمنظم، حضور مخرب خود را به رخ خواهد کشید. گروه داعش به‌طور هم‌زمان در سوریه نیز زیر ضرب حملات چندجانبه قرار دارد و از «رقه» مرکز قدرت سیاسی این گروه تا منطقه «دیرالزور»، مرکز نفتی و اقتصادی این دولت اسلامی، در محاصره و زیر فشار زیادی قرار گرفته است که بدون هیچ تردیدی به‌زودی باید با همین مناطق هم وداع کند. اصولا داعش در موقعیتی قرار گرفته است که در سطح ملی، منطقه و بین‌المللی دیگر نمی‌توان با کارت آن در منازعات داخلی و رقابت‌های ژئوپلیتیک بازی کرد و تا به امروز هم رمز ماندگاری قلمرو حاکمیتی آنان فقط به خاطر اهمیت همین کارت بازی بوده است که به نظر می‌رسد دیگر سوخته است. هم‌اکنون این سؤال مطرح است که آیا با حذف داعش از معادلات عراق به‌تدریج این کشور در مسیر ثبات، توسعه، بازسازی، وحدت ملی و انسجام حاکمیت ملی خود به پیش می‌رود؟ پاسخ این سؤال به صورت روشن و شفاف یک «نه» بزرگ خواهد بود چراکه نیروهای «رانشی» و تضادهای فعلا آنتاگونیستی در این کشور بحران‌زده نه‌تنها از معادلات حذف نشده‌اند که احتمالا بعد از خلاص‌شدن از معضل داعش زخم‌های ناسور، تازه سر باز می‌کنند. تضادهای عمده و بزرگی که می‌شود آنها را در قالب «ادعای استقلال کردستان عراق»، «تضادهای قومی - مذهبی»، «عدم تقسیم عادلانه سهم کیک قدرت»، «دوگانه نظامی ارتش و حشد الشعبی»، «شکاف‌های عمده در بخش اکثریت شیعه و گروه‌های دیگر»، «اختلاف حول تمرکز قدرت در بغداد و ضرورت فدرالیسم»، «ریشه‌کنی فساد در هرم قدرت سیاسی و اقتصادی»، «مطالبه حق‌السهم کشورهای هژمونیک منطقه» و «نقش آتی ائتلاف به رهبری آمریکا در عراق» دسته‌بندی کرد. هر کدام از این تضادها به اندازه‌ای بزرگ است که می‌تواند خود موجد یک بحران ملی باشد و متأسفانه سال‌ها گسست و شکاف در ابعاد داخلی و خارجی نیز شرایطی را ایجاد کرده است که فعلا چشم‌انداز مثبتی برای برون‌رفت از این مشکلات دیده نمی‌شود. اصولا داعش و تروریسم تنها «معلول» این شرایط نابسامان است و بستر منازعه در عراق به همان قوت خود همچنان وجود دارد. بزرگ‌ترین معضلی که هم‌اکنون گریبان‌گیر عراق و تمامیت ارضی آن است، عزم رهبران اقلیم خودمختار کردستان این کشور برای برگزاری همه‌پرسی جهت استقلال در روز 25 سپتامبر است که تا به امروز با وجود مخالفت شدید کشورهای همسایه ترکیه، ایران و سوریه به همراه دولت مرکزی عراق و همچنین ناخشنودی آمریکا، آلمان و فرانسه درخصوص تأثیر بی‌ثبات‌کننده آن در شرایط فعلی اما «مسعود بارزانی»، رهبر اقلیم کردستان و دیگر سیاست‌مداران کرد عراقی همچنان روی آن پافشاری می‌کنند. هم‌اکنون به صورت آشکار فقط رژیم اسرائیل از این ایده حمایت می‌کند و عربستان نیز به صورت پنهان مشوق و حامی مسعود بارزانی دراین‌باره بوده است. در گفت‌وگویی که دو سال پیش با آقای «ناظم دباغ»، نماینده دفتر اقلیم کردستان در تهران داشتم ایشان همچون دیگر رهبران اربیل تلقی خود از قانون اساسی عراق را این‌چنین بیان کرد «این سند یک توافق آزاد است که در هر زمان طرف دیگر بخواهد حق خروج از آن را داشته باشد». متأسفانه این تلقی از قانون اساسی که آن را در حد یک معاهده و توافق چندجانبه تاکتیکی فرو می‌کاهد، ضمن اینکه ناقض حاکمیت ملی در حقوق بین‌الملل و برداشت غلط از «حق تعیین سرنوشت» است، می‌تواند جرقه یک بحران بزرگ در آینده نزدیک باشد. بدون تردید کردهای عراقی بعضی مطالبات بحق را دارند که ناشی از فساد و تبعیض در دولت بغداد به‌ویژه دوران نخست‌وزیری «نوری مالکی» جهت عدم رعایت توافقات بغداد - اربیل بوده است اما به جای تمرکز بر عادلانه‌کردن نظام سیاسی، رفتن به سوی استقلال و جدایی در این شرایط به نوعی بازی با آتش است که در وهله اول کردستان عراق را قربانی می‌کند. عراق بعد از داعش بدون شک چهره جدیدی دارد اما این‌ را که این به منزله بازگشت ثبات باشد، باید با احتیاط نگریست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.