همهپرسی در اقلیم کردستان: مسئله یا راهحل؟
دنیس ناتال . کارشناس علوم سیاسی
همهپرسی درباره استقلال کردستان عراق، انعکاسی از اختلافات حلنشده سیاسی بغداد و اربیل است. در این میان آنچه آتش «حق تعیین سرنوشت» و «احساسات ملیگرایی کردی» را تند کرده، کمپین مبارزه با داعش است. حتی اگر نتیجه همهپرسی الزامآور نباشد، دولت اقلیم کردستان تلاش خواهد کرد تا از نتیجه این انتخابات بهعنوان ابزاری برای تحتفشارگذاشتن دولت مرکزی عراق استفاده کند. یکی از اولویتهای سیاستمداران اقلیم کردستان، تثبیت دستاوردهای سرزمینی و افزایش نفوذ اربیل، بهویژه در مناطق مورد مناقشهای چون کرکوک و نینوا خواهد بود. چنین اقدامی نیازمند این است که اربیل بتواند گروهها و طیفهای مختلف، اعم از کُرد و غیرکُرد را در اقلیم کردستان قانع کند که آیندهشان تحت حاکمیت اربیل - و نه بغداد- تأمین خواهد شد، اما مسئله اینجاست که نهتنها اربیل و بغداد، بلکه گروهها و جناحهای مختلف کرد نیز بر سر برگزاری چنین همهپرسیای اختلاف دارند. نخستین مسئله این است که منافع کردها از دولت مرکزی عراق چیست و دومین مسئله نیز درباره رقابت جناحهای مختلف کردی بر سر قدرت، درآمد و منابع است. رقابتهای درونکردی از زمان آغاز کمپین مبارزه با داعش آغاز شد؛ زمانی که حزب کارگران کردستان (پکک) و حامیانش در کنار سایر گروههای کرد در عراق حاکمیت حزب دموکراتیک به رهبری مسعود بارزانی را به چالش کشیدند. به همین دلیل مهمترین مسئله پسارفراندوم این نیست که «آیا رأی بله میتواند مرزهای رسمی عراق را جابهجا کند یا خیر»، بلکه پرداختن به این پرسش است که «آیا رقابت احزاب کرد برای ارتباطات سیاسی میتواند مناقشه میان کردها یا دیگر گروههای فرعی را بدتر کند». بیشتر ناظران سیاسی از جمله مقامهای کرد میدانند که همهپرسی منجر به استقلال کردستان نخواهد شد. با وجود لابیهای گسترده در واشنگتن و اروپا، دولت اقلیم کردستان نتوانسته بازیگران منطقهای و بینالمللی را در این مسیر با خود همراه کرده و نظر مساعد آنان را برای برگزاری همهپرسی جلب کند. شاید دولتها و نهادهای رسمی حق تعیین سرنوشت کردها را مانند تمام ساکنان کره زمین به رسمیت بشناسند و بپذیرند که پیشمرگههای کرد در مبارزه با داعش نقش کلیدی و مهمی داشتهاند، اما اغلب آنان به تمامیت ارضی و حاکمیت ملی عراق متعهد هستند. حتی کنگره آمریکا که در لابی کردها نفوذ چشمگیری دارد، ادامه کمکهای نظامی آمریکا به پیشمرگههای کرد را به باقیماندن دولت اقلیم کردستان بهعنوان بخشی از دولت مرکزی عراق منوط کرده است. یک همهپرسی یکجانبه بدون حمایت عراق و جامعه جهانی، بعید است که بتواند وضع موجود عراق را تغییر دهد. حتی اگر دولت اقلیم کردستان در این همهپرسی رأی اکثریت «آری» را به دست آورد، بعید است که بتواند با استفاده از آن منابع مالی خود را از بغداد افزایش دهد یا امتیازات حقوقی بیشتری به دست آورد. در غیاب مذاکرات مورد تأیید پارلمان عراق برای حل اختلافات اربیل و بغداد، مشکلات امروز از جمله مسئله سهم اقلیم کردستان از منابع نفتی عراق و سایر اختلافات به قوت خود باقی خواهند ماند. این همهپرسی در جغرافیای سیاسی منطقه هم تغییری ایجاد نخواهد کرد، چراکه کردستان عراق همچنان محصور بوده و برای صادرات نفت خود به ترکیه وابسته خواهد ماند. در حقیقت بدون حمایتهای کافی بغداد، آنکارا و گروههای عربی، همهپرسی در اقلیم کردستان تنها خطرات سیاسی صادرات نفت خام به ترکیه از کرکوک و مناطق تحت کنترل اقلیم کردستان را عمیقتر میکند. این مسئله با توجه به کاهش بهای نفت در بازارهای جهانی و وابستگی شدید اربیل به درآمدهای نفتیاش مهمتر هم میشود. بنا بر اعلام مقامهای عراقی، حداقل بیش از نیمی از 600 هزار بشکه نفت روزانه اقلیم کردستان از طریق کرکوک به ترکیه میرود. درآمدهای حاصل از فروش این نفت جایگزین درآمدهایی شده که قرار بوده بغداد هرساله از محل فروش منابع نفتی عراق به اقلیم کردستان پرداخت کند. بغداد این منابع مالی را در سال 2014 متوقف کرد و احتمال دارد که توافقهای انجامشده دراینباره در ماه آینده، بازنگری شوند. از سوی دیگر این احتمال وجود دارد که توسعه قلمرو اقلیم کردستان در نهایت از قدرت اهرم فشار کردها بر بغداد بکاهد. حداقل اینکه رأی «آری» در همهپرسی فشارهای مالی و هزینههای حکومتداری را برای اقلیم کردستان بالا خواهد برد. سه سال پس از اینکه اربیل صادرات نفت را (بهطور مستقل) آغاز کرده هنوز نمیتواند بهدلیل مشکلات زیاد مالی حقوق کارکنان خود را بپردازد یا خدمات رفاهی را برای ساکنان سه شهر اصلی منطقه فراهم کند. بدون منابع مالی قابل اعتماد، ادارهکردن باقی مناطق مورد مناقشه با بیش از دومیلیون جمعیت (نینوا، کرکوک و دیاله) کار بسیار دشواری است. همهپرسی همچنین نشاندهنده رقابت برای کسب قدرت سیاسی در اقلیم کردستان است. برهمیناساس زمانبندی آن بسیار مهم است. آغاز صحبتها درباره برگزاری همهپرسی با افزایش انتقادها از مسعود بارزانی همراه بود. حزب دموکرات کردستان به رهبری بارزانی شاید اکثریت را داشته باشد، اما گروههای دیگر از جمله اتحادیه میهنی کردستان، جنبش گوران، احزاب اسلامی، پکک و حامیانش در چند ماه اخیر این حزب را شدیدا به چالش کشیدهاند. شاید تمامی این گروهها و جناحها رؤیای کشور کردستان را داشته باشند؛ اما اولویتهای سیاسی و متحدان منطقهای متفاوتی دارند و درباره راههای رسیدن به استقلال نیز با یکدیگر اختلافنظرهای اساسی دارند. در این میان گروههایی همچون جنبش «نه حالا» کردها را ترغیب میکنند که در همهپرسی رأی «نه» بدهند. این تحولات درونکردی باعث شده تا از نفوذ اقلیم کردستان در جریان تنشها با بغداد کاسته شود. واقعیت این است که بدون اصلاحات سیاسی در حزب حاکم دموکراتیک کردستان، حتی رأی «آری» میتواند همین ثبات نصفهونیمه را در منطقه کردستان و مناطق تحت مناقشه افزایش دهد. شکافهای جنبش ملیگرایی کردی همچنین باعث میشود که باوجود تلاشهای اربیل برای استفاده از همهپرسی بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار بر بغداد، از نفوذ دولتمردان کرد بهطور چشمگیری در بُعد داخلی و خارجی کاسته شود. با نگاهی به واقعیتهای موجود، تلاشهای ایالات متحده و جامعه جهانی میتواند تا حدی آتش اختلافات میان بغداد و اربیل و جنگ قدرت در اقلیم کردستان را کم کند؛ امری که با توجه به شرایط امروز منطقه و عراق ضروری و اجتنابناپذیر به نظر میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.