جهان یک بازی، نمایش و قمار است
کاوه شکیب
بهرغم واقعیت غریب و ناروشن «جهانیسازی»، این واژه نهتنها در زبان فارسی کاملا جاافتاده بلکه یکی از اصطلاحات پرکاربرد در عرصه عمومی و سیاست ایران است. اگرچه این واژه معمولا به «جهانیشدن» ترجمه میشود، تاریخ معاصر و تجربههای محلی در سرتاسر جهان نشان میدهند «جهانیکردن» ترجمه دقیقتری است. ولی با هر ترجمهای که در نظر بگیرید معدود اصطلاحی به اندازه واژه «جهانیسازی» گسترش و امتداد یافته است. «جهانیسازی» با سرعتی جهانی از زبانهای اروپایی به زبانهای دیگر راه یافت و در زمینههای اجتماعی-سیاسی فراگیر شد. البته در زبانهای اروپایی نیز، خاصه در متون نظری، جهانیسازی هالهای از ابهام را در رابطه با شرایط و معنای خاستگاه خود بر جای گذاشته است تا جایی که از دو واژه برای این واقعیت استفاده میشود: «Globalization» و «Mondialization». یادداشت حاضر معادل فارسی اولی را «جهانیسازی» و دومی را «جهانگستری» در نظر گرفته و میکوشد با آرای کوستاس اکسلوس، فیلسوف رادیکال یونانی- فرانسوی، به تمایز میان آنها بپردازد و از این طریق نشان دهد چگونه دومی شرایط تحقق اولی را فراهم میکند. البته این امر در زبانهای اروپایی نیز تا حدودی به ظرافت ترجمه برمیگردد و به قول ژاک دریدا میتوان با عینک امپریالیسم فرهنگی انگلیسی-آمریکایی به اساس آن پی برد. (Elden: 82) اما اکسلوس بر تمایز میان آنها تأکید دارد و میکوشد از این طریق «جهان» (world) را حفظ کند. ازاینرو، روشن است پرداختن به ریشه و خاستگاه نظری «جهانیسازی» بهمعنای نوعی غایتگرایی نیست، بلکه تلاشی است برای رسیدن به تبیینی تاریخی از رابطه میان آنها نه برای تحلیلی انتزاعی و غیرتاریخی بلکه برعکس، به منظور اشاره به واقعیتی تاریخی و مهمتر، یعنی ارتباط میان آنها در عمل و زندگی معمول مردم عادی. اکسلوس اصالت را به «جهانگستری» میدهد و آن را در پیوند با «جهان» تعریف میکند که واژه متاخر «جهانیسازی» فاقد آن است. طبق تعریف اکسلوس: «جهانیسازی نام فرایندی است که تکنولوژی، اقتصاد، سیاست و حتی تمدن و فرهنگ را جهانی و همگانی میکند، اما تا حدودی خالی از محتوا میماند. جهان، در مقام گشودگی، در این فرایند از قلم میافتد. جهان با تمامیت طبیعی و تاریخی یکی نیست. کل کموبیش تجربی کلهای نظری و عملی هم نیست. جهان نیروهای خود را به عرصه میآورد و مستقر میسازد. چیزی که جهانیسازی نامیده میشود قسمی جهانگستری بیجهان است». (ibid) در نظر او انسان نه «در» جهان بلکه «از» جهان است و بر تفاوت بنیادین این دو تأکید دارد. اما «جهان» مدنظر اکسلوس چیست؟ جهان در نظر او یک بازی (game) است و این یعنی جهان را به شکل ملموستری فقط میتوان از طریق فرآیند دائم «شدن» فهمید. اکسلوس از واژه فرانسوی «jeu» استفاده میکند که دو معادل برای آن در زبان انگلیسی وجود دارد: «game» و «play». در زبان فارسی نیز نهفقط معنای «بازی» و «نمایش» بلکه معنای «قمار» هم میدهد. در نظر او، مساله اصلی متافیزیک غرب این است که «وجود به تمامیت تبدیل میشود، به یک بازی متعالی». برایناساس اکسلوس ادعای اصلی خود را اینطور صورتبندی میکند که «جهان» را فقط میتوان در چارچوب، عرف و قواعد خودش و منطق درونی عمل متقابلش فهمید نه بر مبنای آنچه بیرون از آن است. (84:ibid) برای فهم دقیق منظور اکسلوس باید تفاوت «سیاره زمین» (Planet Earth) را با «جهان» روشن کنیم: «زمین بنیان است، مجموعه یگانهای از چرخهها، نظامهای پایدار و خودتنظیمگر نظیر آبها، بادها، نور، خاکها و رسوبها. جهان کل تمهیدات و ترفندهایی است که از آغاز انسان به کار برده تا زمین را تصرف کند. بنابراین سیاره زمین از طریق مداخله انسان تبدیل میشود به جهان». (86:ibid) اکسلوس مجموعه این کنشها و اقدامات را تکنولوژی مینامد که انسانها از طریق آن بر سراسر جهان مسلط میشوند، به مقیاس سیارهای درمیآیند و از این طریق هم از زمین لذت میبرند و هم آن را به سلطه خود درمیآورند. اما در نظر او چه از زمین لذت ببرید و چه بر آن حکمرانی کنید، هر دو هزینه گزافی در پی دارد. اینکه سیاره زمین طی قرون گذشته تحت سلطه و کنترل بشر درآمد ریشه شماری از پدیدههای معاصر است که هم به ضرر رفاه عمومی بود و هم سلامتی و حیات زمین. به همین جهت اکسلوس بر تمایز میان زمین و جهان تأکید دارد. اما تکنولوژی در فرآیند مداخله انسان در زمین و ساخت جهان نقش دارد: «تکنولوژی تنها آنهنگام عالم خاک را یکپارچه میکند که انسان روی زمین را در ورطه رنج و عذاب فروبرد. منظره تراژیکی است؟ هم بله و هم خیر. چراکه این تئاتر ثبات، این پایداری در عین کجروی و سرگردانی، «بازی» است. تناقض تراژیک چیزی نیست جز تضاد (یا همان وحدت تخاصمآمیز) بازی و جدیت، سبکبالی و گرانجانی. آدمی موجودی جدی است، اما چیزی جدیتر از بازی وجود ندارد. آدمی سرنوشتاش را با جدیت بازی میکند و عالم (universe) با سیاره زمین، آدمی، جاذبهها و بازیهای انسانی بازی میکند. نمود و تظاهر با واقعیت بازی میکنند، چون واقعیت فقط بازی نمودهاست. وجود؟ طبیعت؟ امر مطلق؟ بیایید از اینها بگذریم. وقتی بیاعتنا به اینها بازی میکنیم در آنها حضور داریم. «این» کودکی جاودان است که تاسهایش را جمع میکند تا آنها را در تناهی بریزد». (ibid) اکسلوس منظومه نظری خود را از دیالوگ میان هراکلیتوس، مارکس، هایدگر و اوگن فینک بیرون میکشد که هسته اصلیاش عبارت است از اینکه «جهانیسازی» (globalization) ماحصل سیاسی و اقتصادی درک و فهم پیشینی از «جهان» است، جهان همچون «کره ارض» (globe) جهان همچون کل یا تمامیت. ازاینرو، امروز بیش از پیش ضروری به نظر میرسد که به مفهوم «جهان» و فرآیند «جهانگستری» اندیشید تا بهاینترتیب «جهانیسازی» را فهمید. از این طریق میتوان اولا دریافت که مقیاس جهانی بههیچوجه به معنای فراتررفتن از روابط فضایی و قلمرو دولتها نیست، بلکه در گرو شناخت مقیاسی است که این روابط اِعمال میشوند و روابط فضایی را بازسازی میکند. ثانیا برای فرآیند «جهانگستری» باید یکدستسازی فضا و زمان با شتاب هرچهتمام صورت میگرفت که این امر مدیون انقلاب علمی و فیزیک مدرن است. بهاینترتیب شاید پس از آن دریابیم چگونه میتوان «جهانیسازی» را برای اهداف سیاسی رادیکال و مترقی تغییر داد. منبع: Elden, Stuart, (2008). Mondialisation before globalization: Lefebvre and Axelos, In Space, Difference, Everyday Life (pp. 80-94). Routledge
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.