|

در حاشیه نمایشنامه «چکاوک» ژان آنوی

تاریخ و تخیل

پیام حیدرقزوینی

در میان شاهکارهای ادبیات داستانی و ادبیات نمایشی بسیاری آثار را می‌توان به یاد آورد که با پس‌زمینه‌ای تاریخی یا بر اساس سرگذشت شخصیتی تاریخی نوشته شده‌اند و نقاط مغفول یا دیده‌نشده روایت رسمی را در روایت داستانی به تصویر درآورده‌اند. ادبیات امکانی است برای به عرصه‌آوردن نقاطی که در روایت رسمی تاریخ در حاشیه مانده‌اند یا اصلا امکان بروز نیافته‌اند. روایت‌های داستانی زیادی را هم می‌توان نام برد که بر اساس متون کهن نوشته‌ شده‌اند و به بازنویسی آنها پرداخته‌اند تا به این واسطه امکان‌های فراموش‌شده این متون را بار دیگر مطرح کنند. روایت ادبی می‌تواند تاریخ و شخصیت‌های آن را به امروز احضار کند و روایتی معاصر از امر تاریخی به دست بدهد. به‌تازگی نمایشنامه‌ای از ژان آنوی با عنوان «چکاوک» با ترجمه محسن یلفانی منتشر شده که در میان آثار این نویسنده فرانسوی اثری متفاوت به‌شمار می‌رود. آنوی با احضار ژان‌دارک به نمایشنامه‌اش روایتی معاصر از این شخصیت تاریخی به دست داده است. ژان‌دارک از چهره‌های اسطوره‌ای و ملی فرانسه است که زندگی و سرگذشتش تاکنون مورد توجه بسیاری از نویسندگان قرار گرفته است. از مشهورترین روایت‌های ادبی که بر اساس زندگی ژان‌دارک نوشته‌ شده‌اند، روایت‌هایی است که برشت به دست داده است. برتولت برشت دو نمایشنامه با الهام از سرنوشت ژان‌دارک نوشته که یکی «چهره‌های سیمون ماشار» نام دارد و دیگری «ژان مقدس، کشتارگاه‌ها». برشت همچنین نمایشنامه دیگری هم با نام «محاکمه ژان‌دارک در روان» نوشته که در اصل اقتباسی است از یکی از نمایشنامه‌های آنا زگرس که بر اساس اسناد معتبر محاکمه ژان‌دارک روایت شده و برشت بی‌آنکه تغییری در اسناد این واقعه به وجود بیاورد بخش‌هایی به نمایشنامه اضافه کرده است. آنوی «چکاوک» را در سال 1952 نوشته و در آن روایتی مدرن از واقعه تاریخی ژان‌دارک به دست داده است. او در «چکاوک» از مستندات تاریخی محاکمه و مرگ ژان‌دارک فراتر نرفته و در مواردی از گزارش روزانه محاکمه او که امروز در دسترس است استفاده کرده است. بااین‌حال چهره ژان‌دارک در این نمایشنامه به‌‌گونه‌ای تصویر شده که انگار او متعلق به امروز است و از جهان معاصر برخاسته و از امیدها و آرزوهای مردم امروز حرف می‌زند و همچنین ترس‌های جهان امروز را روایت می‌کند. «چکاوک» در صحنه ابتدایی‌اش با دادگاه ژان‌دارک شروع می‌شود. محاکمه‌ای که قرار است در طی آن ژان‌دارک محاکمه و سوزانده شود اگرچه جریان دادگاه مسیری دیگر را طی می‌کند و اتفاقاتی که در آن می‌افتد سرنوشت ژان‌دارک را به مسیری دیگر می‌برد. اما در پایان باز این ژان‌دارک است که از تسلیم‌شدن تن می‌زند و می‌خواهد سرنوشتش را خودش تعیین کند: «ولی من نمی‌خواهم چیزی به پایان برسد. حداقل چنین پایانی را نمی‌خواهم... سن‌میشل! سنت مارگریت! سنت کاترین! اگر میل دارید ساکت بمانید،‌ ولی من روزی متولد شدم که شما با من حرف زدید. من زندگی نکرده‌ام مگر از آن روز که آنچه شما به من گفتید انجام دادم،‌ سوار بر اسب و شمشیر در دست! ژان همین است و جز این نیست! آن زن وارفته و پف‌کرده‌ای که در صومعه نشسته و دارد می‌پوسد، ژان نیست؛ یا آن زنی که آخرین لطف را در حقش کرده و آزادش کرده‌اند. یا آن‌که به زنده‌بودن عادت کرده است... شما خاموشید، خدای من، و این کشیشان همه با هم حرف می‌زدند و با حرف‌هایشان همه‌چیز را در ذهن من در هم می‌ریختند. اما وقتی شما خاموشید، همان‌طور که سن‌میشل برایم توضیح داد، وقتی است که بیش از هر وقت دیگر به ما اعتماد می‌کنید. وقتی است که به ما اجازه می‌دهید تا هرچه می‌کنیم خود به‌عهده گیریم. پس خداوندا، من مسئولیت آنچه را که کرده‌ام، به‌عهده می‌گیرم! همه‌چیز به گردن خودم! ژان را به تو می‌سپارم! همچنان که بود و همیشه خواهد بود! سربازانت را صدا بزن، واریک، به تو می‌گویم سربازانت را صدا بزن! فورا! من توبه‌نامه را انکار می‌کنم، لباس زنانه نخواهم پوشید. آنها می‌توانند آتشم بزنند،‌ می‌توانند جشن بگیرند!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.