|

چالش‌های محقق‌نشدن يك برنامه خوب

یوسف نوری. کارشناس آموزش‌وپرورش

آموزش‌وپرورش با کلیتی که دارد یک نیاز جهان‌شمول است و در هر فرهنگ و جامعه‌ای انسان‌ها برای استمرار ابداعات و ابتکارات خود نیازمند آن هستند. نظام آموزش‌وپرورش عمومی به دلیل زمان حضور دانش‌آموزان در مدرسه و حساسیت و تأثیر‌پذیری دوران رشد آنان مهم‌ترین و مؤثرترین نهاد تربیتی کشور شناخته می‌شود. نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که آموزش‌وپرورش رسمی ایران در بین تمام فعالیت‌های اقتصادی بعد از بخش معدن، دارای بالاترین ارزش افزوده است و معلمان آموزش‌وپرورش باوجود پایین‌ترین میزان دریافتی در بین کارکنان دولت، از سالیان دور تاکنون بیشترین کار مفید را انجام می‌دهند و جزء مقبول‌ترین مشاغل جامعه شناخته شده‌اند. متأسفانه به دلایل مختلف که در ادامه این نوشتار خواهد آمد، نظام آموزش‌وپرورش ما از کارآمدی لازم برخوردار نبوده و همواره مورد انتقاد صاحب‌نظران، مسئولان دانش‌آموزان و خانواده‌های آنهاست. برنامه‌ها و میزان سرمایه‌گذاری دولت‌ها در آموزش‌وپرورش می‌تواند منشأ بخش اعظم این انتقادها باشد. در تبلیغات انتخاباتی عموم کاندیداهای ریاست‌جمهوری و مجلس ‌شورای اسلامی، آموزش‌وپرورش رسمی در رأس امور بوده و شعارها و برنامه‌ها و سیاست‌های اعلام‌شده از سوی کاندید‌اها بسیار جذاب است به‌گونه‌ای که فرهنگیان شاغل و بازنشسته تحت‌تأثیر قرار گرفته و به آنان رأی داده‌اند و به دلیل پایگاه اجتماعی مناسب آرای جامعه را برای آنان هدایت و جمع‌آوری می‌کنند، اما در عمل پس از موفقیت این افراد وعده‌های داده‌شده محقق نمی‌شود. این امر در معرفی وزرا هم اتفاق افتاده است. معمولا وزرای پیشنهادی برنامه‌های بسیار خوبی را ارائه می‌دهند، ولی در زمان تصدی وزارت آموزش‌وپرورش موظف به اجرای وعده‌های داده‌شده نیستند. دلایل زیادی برای عدم تحقق این برنامه‌ها اقامه کرده‌اند، ولی شاید لازم باشد به بخشی از چالش‌های اساسی آموزش‌وپرورش از منظر دیگر بپردازیم: 1- روش‌های آموزشی نظام آموزش‌وپرورش رسمی ما از جهت آمادگی برای امر مهم تربیت در عصر کشاورزی قرار دارند، ولی می‌خواهیم متربیان را برای پس از عصر اطلاعات و ارتباطات تربیت کنیم یا حداکثر در دوران صنعتی قرار داریم و می‌خواهیم دانش‌آموز را برای پس از عصر پسامدرن تربیت کنیم! 2- نبود مرکزی برای پیش‌بینی تغییرات شتابنده که نظام آموزش‌وپرورش را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. این امر موجب تحقق «نظریه فاجعه» (catastrophe theory)، خواهد شد و دقیقا زمانی است که تغییر تدریجی به تغییر ناپیوسته تبدیل شده و امکان کنترل امور کمتر می‌شود. 3- عدم توجه واقعی و علمی به نیاز‌های روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و زیباشناختی دانش‌آموزان در تدوین برنامه‌ریزی درسی، فعالیت‌های فوق برنامه و... . 4- توجه اصلی به قابلیت‌های ذهنی و عدم توجه به سایر قابلیت‌ها در آموزش‌وپرورش (به‌جز هوش تحلیلی به سایر هوش‌ها: هوش انگاره‌ای یا الگویی، هنری، بدنی، هوش عملی و هوش‌های درون‌شخصی و میان‌شخصی توجه چندانی نمی‌شود و بر این اساس نظام آموزش‌وپرورش ما یک نظام آموزشی «حافظه‌محور» است. 5- سال‌هاست برنامه‌ها و سند‌های استانی و ملی آموزش‌وپرورش تدوین می‌شود، اما متأسفانه این چارچوب‌ها صرفا در تیراژ بالا چاپ شده و به صورت تزئینی در قفسه کتابخانه‌ها و روی میز مدیران قرار می‌گیرند و هیچ‌گاه اجرا و عملیاتی نمی‌شوند. (حرکت غیربرنامه‌ای) 6- گسست و شکاف بین تفکر و روش تدریس معلم با نیاز امروز و فردای دانش‌آموز به دلیل عدم اجرای برنامه‌های توانمندی معلمان و... الزامات دولت دوازدهم برای برون‌رفت از بحران‌ها و ایجاد یک نظام آموزش‌وپرورش رسمی کارآمد در کشور عبارتند از: 1- سند تحول بنیادین به دلیل مبتنی‌بودن بر پژوهش‌های کاربردی، استفاده از تمام صاحب‌نظران و تصویب در مراجع ذی‌صلاح و تخصصی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی و آموزش‌وپرورش)، همچنین تأیید مقام معظم رهبری باید فصل‌الخطاب قرار گیرد. پرهیز از آفت‌های اجرای سند، مانند سلیقه‌ای عمل‌کردن، اجرای ناقص، شتابزدگی و تعلل در اجرای آن. 2- ایجاد تیم تخصصی از سوی وزیر جدید از بین صاحب‌نظران، به‌ویژه معلمان، دانش‌آموزان و اولیای دانش‌آموزان با استفاده از فراخوان فراگیر و به‌گزینی از بین متقاضیان و عدم استفاده از سندنویسان و مجریان به‌اصطلاح حرفه‌ای (کلیشه‌ای) 3- شناخت مدل کسب‌وکار آموزش‌وپرورش، برای نوآوری و کارآفرینی در ابعاد منابع، ارزش، مشتری و منابع مالی 1-3- بُعد منبع: نوآوری براساس منبع، ریشه در زیرساخت‌ها (شامل منابع و فعالیت‌های کلیدی) و بازیگران و ذی‌نفعان کلیدی موجود دارد. در این استراتژی، ایده اصلی ایجاد فرصتی جدید یا استفاده از فرصتی موجود برای بهبود کارایی و بالارفتن بهره‌وری در فرایندهای نظام آموزش‌وپرورش با بازطراحی کاراتر فعالیت‌های کلیدی که می‌تواند مبتنی‌بر روش‌های نوین و فناوری‌های جدید ‌باشد. 2-3- ارزش: خلق ارزش‌های پیشنهادی جدید است که سایر اجزای سازنده را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. این نوآوری به معنای ارائه یک ارزش جدید، متمایز و جهشی در بُعد کمی و کیفی است. 3-3- بُعد مشتری (به‌ویژه دانش‌آموزان و خانواده‌ها): نوآوری‌های براساس مشتری، برپایه نیازهای مشتری، سهولت در دسترسی و افزایش راحتی شکل می‌گیرد. 4-3- بُعد تأمین مالی: نوآوری‌هایی که پیشران آنها جریان‌های جدید تأمین مالی و درآمدی یا ساختارهای کاهش هزینه است. آموزش‌وپرورش نهادی سرمایه‌ای و حاکمیتی است و به دلیل ارزش افزوده بالای آن دولت‌ها موظف به تأمین اعتبارات سالانه آن بوده و هستند. این اعتبارات می‌بایست شروط «کفایت» در تأمین و «عدالت» در توزیع را داشته باشند که بتوان از آن نظام آموزش‌وپرورش «کارایی» را مطالبه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.