خاورمیانه برای بحران جدید آماده شود
آرش سعیدیراد
در عصر کنونی، وقتی صحبت از خاورمیانه میشود، بهطور ناخودآگاه ذهن همه ما به سمت بحران، افراطگرایی و تروریسم کشیده میشود. اگر نیمنگاهی به گذشته خاورمیانه داشته باشیم، در خواهیم یافت که خاورمیانه کانون بحرانهای متفاوتی بوده و همچنان با این بحرانها دستوپنجه نرم میکند (مصداق بحران نفت، جنگ عراق و ایران، جنگ عراق و کویت، جنگ آمریکا و عراق و...)؛ بحرانهایی که کموبیش برای همه کشورهای خاورمیانه هزینههای جانی و مالی در پی داشته است. این نوشتار نگاهی است به نقش آب در بحران 2011 و هشدار بحران جدید؛ یعنی بحران آب.
بدون شک عوامل سیاسی (مانند ناکارآمدی دولتها، نبود دموکراسی و...)، عوامل اقتصادی (نبود عدالت اقتصادی، بیکاری و...) و عوامل اجتماعی (شکاف میان اقوام، اختلافات مذهبی و...) نقش پررنگی در بحرانها داشتهاند؛ اما طبیعت خاورمیانه هم در بحرانهای اخیر بینقش نبوده است. مانند «آب» که در زیر سایههای عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، پنهان مانده یا کمتر به آن پرداخته شده است. آب بهترین عامل حفظ و حیات موجودات است. هیچ کشوری بدون اطمینان از داشتن آب، قادر نیست ثبات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را حفظ کند. این در حالی است که امروزه کمبود و آلودگی منابع آبی، زندگی میلیونها نفر از ساکنان کره زمین، بهویژه کشورهای فقیر آفریقایی و خاورمیانه را بهشدت تهدید میکند؛ چنانکه طبق گزارش سازمان ملل، حدود یک میلیاردونیم نفر از مردم جهان، از آب سالم و بهداشتی محروماند و پیشبینی شده که این رقم تا سال 2025 میلادی، به دو میلیاردونیم افزایش خواهد یافت و پیشبینی شده که سال 2025 بیش از 60 کشور جهان با کمبود آب روبهرو شوند. به جرئت میتوان گفت بیشتر کشورهای خاورمیانه (بهجز دو یا سه کشور) و آفریقا، جزء این 60 کشور یا نزدیک به این 60 کشور خواهند بود. کارشناسان و تحلیلگران مسائل سیاسی، اقتصادی و...، مهمترین دلایل بحران و رشد گروههای تندرو اخیر در خاورمیانه را اختلافات عمیق سیاسی و مذهبی در خاورمیانه، رویارویی غرب با دنیای اسلام (استعمار، جنگ و...)، ناکامی دولت - ملتسازی در اکثر کشورهای خاورمیانه، ضعف اقتصادی، سیاسی و نظامی در خاورمیانه، توطئه صهیونیسم، حمایت مالی عربستان و... میدانند که بدون شک، پذیرفتنی است؛ اما نباید فراموش کرد که «کمبود آب»، یکی از عوامل شروع بحرانهای اخیر در منطقه بوده است؛ چراکه قبل از سال 2011، کشورهایی مانند مصر، لیبی، سوریه، عراق و... با بحران آب روبهرو شده بودند؛ بهطوریکه بعضی از این دولتها، در حال جیرهبندی آب بودند. به هر حال، نبود آب کافی یکی از مهمترین عوامل بروز اختلافات و نارضایتی مردم و ناکارآمدی سیاسی و اقتصادی دولتهای خاورمیانه بوده است. نتیجه آن، هجوم و قدرتنمایی گروههای تندرو در دل منطقه شد؛ چراکه دولتهای ناکارآمد و بهطور کلی دولتهای ورشکسته خاورمیانه، بهترین مکان برای فعالیت گروههای تندرو هستند. اگر خوشبینانه نگاه کنیم، بحرانهای اخیر و فعالیت گروههای تندرو، از سوی کنشگرانی مانند؛ ایران، روسیه، عراق، سوریه و تا حدودی لبنان، کنترل شده است و به احتمال زیاد، در سالهای آتی مهار خواهد شد (البته این مهار به معنای ازبینبردن عقاید فکری این گروهها نیست). از آنجا که دولتهای خاورمیانه برای پیشگیری از بحران، برنامه مشخصی ندارند و همیشه بعد از بحران به فکر چاره و درمان میافتند، قطعا باید انتظار بحران جدیدی را در خاورمیانه داشت. بنابراین با توجه به کمبود آب سالم، تحقیق و همایشهای مختلف و آمارهای سازمان ملل، به نظر میرسد بحران جدید، «بحران آب» باشد؛ بحرانی که به احتمال زیاد دوباره گروههای تندرو را به شکل جدیدتر و شاید خشونتآمیزتری به صحنه بکشاند و دوباره چرخه رذیلت، ناامنی، تروریسم، گروههای تندرو و مداخله قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای را به خاورمیانه بازگرداند که بدون شک،خاورمیانه مجدد بهعنوان کانون بحران و تروریسم معرفی خواهد شد. ایران با توجه به اینکه در این منطقه ناآرام و بحرانخیز قرار گرفته است، همچنان از امنیت بالایی برخوردار است و دنبال این است که امنیت را هم به کشورهای بحرانزده برگرداند (بهطوری که مأمن دولتهای بحرانزده اخیر بهویژه سوریه و عراق قرار گرفته است). شاید مهمترین دلیل امنیت در ایران، بهخاطر این باشد که سرنوشت آن هنوز به کشورهای منطقه گره زده نشده است؛ اما «بحران آب»، قطعا سرنوشت ایران را به کشورهای منطقه گره خواهد زد؛ چراکه ایران در سالهای آتی با کمبود آب روبهرو میشود. شاید مهمترین راهبرد برای گریز از بحران جدید و درگیرشدن ما با آن، جداکردن سرنوشت کشور از سرنوشت همسایگان و کشورهای خاورمیانه و روند مدیریت صحیح آبهای داخلی باشد. هرچند این راهبرد برای ما هزینه خواهد داشت؛ اما همچنان این امید را به ما خواهد داد که در این جغرافیای ناامن و بحرانخیز، می توان زندگی کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.