درباره اهمیت وجود تنوع در مواد آموزشی
به کتاب درسی محدود نباشیم
سعيده پوررضا
در ایران همه فعالیتهای آموزشی، به کتاب درسی محدود شده است، اما در کشورهای پیشرفتهتر از نظر آموزشی، کتاب درسی یکی از ابزارهای آموزشی است. معلم در این کشورها نقش محوری دارد و باید هدفهای برنامه درسی را پیگیری کند. کتاب درسی یکی از ابزارهایی است که در این راه به کمک او میآید. کتابهایی جز کتاب درسی، ابزارهای کمکآموزشی، آزمایشها، پژوهشها، بازدیدها و فناوریهای نوین از دیگر کمککنندهها هستند. اگر همه برنامههای آموزشی به کتاب درسی محدود شوند و دانشآموز ناچار باشد کلمهبهکلمه آن را حفظ کند تا در «پیشرفت تحصیلی» او مشکلی پیش نیاید، به دیگر ابزارهای آموزشی نیاز نداریم. شاید به معلم هم نیاز نباشد، چنانکه نقش معلمان را بنگاههایی خارج از مدرسه به دست گرفتهاند و به حفظ مطالب به دانشآموزان کمک میکنند. صداوسیما نیز در خدمت همین بنگاهها قرار دارد. سهم آموزش از بودجه خانواده نیز به جیب همین بنگاهها میرود و در پیشرفت علمی و فکری دانشآموزان نقش ندارد. خانوادهها برای فرزندانشان بیش از هر زمان دیگری هزینه میکنند، اما کمتر نتیجه میگیرند. کتاب درسی حجم محدودی دارد و همین حجم هم مورد اعتراض است. اکنون در نظر بگیرید بخواهیم همه موضوعها و هدفهای زیستمحیطی، فناورانه، بهداشتی، سیاسی و اجتماعی را بگنجانیم، چنانکه سازمانهای گوناگون از آموزشوپرورش توقع دارند که به همه برنامهها و هدفهای آنها در کتاب درسی توجه شود. اگر آموزشوپرورش بخواهد به این توقع نهچندان نابجا پاسخ دهد، حجم کتاب درسی چندبرابر خواهد شد. بنابراین بپذیریم که کتابدرسی ابزاری است با ظرفیت معین. کتاب درسی مانند هر ابزار دیگری ظرفیتهایی دارد و نمیتوان بیش از ظرفیتش از آن کارایی خواست. بسیاری همه گرفتاریهای آموزشوپرورش را در کتاب درسی خلاصه کردهاند. اینکه کتابهای درسی کاستیهایی دارد، درست است، اما گمان نکنیم با تغییرهای پیدرپی کتاب درسی همهچیز دگرگون میشود و اگر فلان موضوع را به کتاب درسی وارد کنیم، مشکلات ما کمتر میشود یا فلان شعر از کتاب درسی حذف شد، فلان فرهنگ به خطر میافتد و کشور بر باد میرود. اما آنچه را که کتاب درسی نمیتواند انجام دهد، معلم میتواند انجام دهد و کاستی کتاب را هم میتواند جبران کند. اگر معلمانی داشته باشیم که به حرفه خود علاقهمندند و ارزش آن را میدانند و بیش از اندازه، درگیر گرفتاریهاي روزانه نباشند و نظام آموزشی ما برنامهمحور باشد، بسیاری از نقشها و هدفهایی را که در نظر داریم، میتوان از دوش کتاب درسی برداشت و بر دوش معلم، کتابهای کمکآموزشی، فعالیتهای کلاسی، پایگاههای اینترنتی و ابزارهای دیگر گذاشت. افسوس که اکنون نه معلم ما آمادگی آن را دارد و نه نظام آموزشی ما به اندازه کافی برای چنین وضعیتی زمینهسازی کرده است. اگر آموزش برنامهمحور باشد؛ یعنی وظیفه معلم پرداختن به هدفهای برنامه درسی باشد، نه بازگویی محتوای کتاب درسی و گاهی شرح دشواریهای آن، کتابهای علمی و آموزشی میتوانند در دل آموزش و پرورش جای گیرند؛ برای مثال، در کتاب درسی مطالبی درباره محیط زیست و چالشهایی مانند کمبود آب اختصاص یافته است. برنامه درسی میگوید که دانشآموزان باید در این زمینهها؛ چه دانشی، چه مهارتی و چه بینشی را فرابگیرند. معلم میتواند پس از مشخصکردن هدفهای آموزشی برای دانشآموزان، از یک گروه از آنها بخواهد که درباره بحران آب در ایران پژوهش و نتیجه آن را در کلاس عرضه کند. در این روش دانشآموزان نقش محوری را در یادگیری دارند. معلم روش پژوهش را به آنها میآموزد. او به دانشآموزان خود میآموزد که چگونه از محتوای کتاب کمکآموزشی برای انجام یک سخنرانی کوتاه یا آمادهکردن پوستر آموزشی بهرهبرداری کنند. او به آنها میآموزد که بهرهبرداری از کتاب به معنای رونویسی از آن نیست و روش درست یافتن پاسخ پرسشهای پژوهشی از دل محتوای کتاب را به آنها آموزش میدهد. بچهها فرصت آن را دارند که روش درست پژوهش را از همان دوران دانشآموزی به صورت عملی بیاموزند و فعالیتهایی را تجربه کنند که در دانشگاه و زندگی به کار آنها میآید. در کلاس برنامهمحور و با مدیریت معلم حرفهمند، دانشآموزان میآموزند که چگونه درباره سخنرانی یا پوستر آموزشی همتایان خود نظر بدهند و آنها را نقد کنند. نقدشوندگان میآموزند که چگونه کاستی کار خود را برطرف و کار بهتری عرضه کنند. روش دانشآموزمحور به این معنا نیست که دانشآموزان را رها کنیم تا از روی کتابها یا اینترنت رونویسی و دفترچه درست کنند. معلم در همه روند آموزش همراه دانشآموزان است، اما دانشآموزان برای آموزش خود و یادگیری بهتر، کتاب میخوانند و آزمایش انجام میدهند و معلم همواره راهنما و مشاور آنهاست. سنجش و پیشرفت تحصیلی نیز باید بازنگری شود. اگر هدفهای آموزشی دوره پیش از دانشگاه این است که دانشآموزان ما چیزهایی را به حافظه خود بسپارند تا پرسشهای چهارگزینهای را به زانو دربیاورند، با کتاب کمکآموزشی و دیگر ابزارهای آموزشی راه به جایی نخواهیم بُرد... هر نوع فعالیت آموزشی دانشآموز باید به پیشرفت تحصیلی او کمک کند. اگر حفظکردن متن کتاب درسی به او کمک میکند، چرا باید وقت خود را با خواندن متنی دیگر هدر بدهد. منظورم این نیست اگر کسی کتابی غیر از کتاب درسی میخواند، به او امتیاز بیشتری بدهیم. نه. میگویم نظام آموزشی باید چنان باشد که آنکه کتاب میخواند و آزمایش انجام میدهد، پیشرفت بهتری داشته باشد. امروزه نهتنها کتاب غیردرسی که ابزارهایی مانند تبلت و لپتاپ نیز میتوانند در خدمت آموزش باشند. بسیاری از دانشآموزان در کشورهای پیشرفته میتوانند با گذرواژههایی که مدرسه برای همه دانشآموزان خود خریداری کرده است، به چندهزار نسخه از کتابهای دیجیتال چندرسانهای دسترسی پیدا کنند. هر زمان که معلم نیاز داشته باشد در هنگام تدریس یا زمان حضور در مدرسه، دانشآموزانش به کتابی مراجعه کنند، این فرصت بهآسانی فراهم است. اگر معلم فعالیتی به دانشآموزان واگذار کند و انجام آن فعالیت به مراجعه به چند کتاب نیاز داشته باشد، دانشآموزان بهانهای ندارند که بگویند کتابها را در اختیار نداشتیم. خلاصه اینکه نباید آموزش را به کتاب درسی محدود کنیم و از دیگر ابزارهای آموزشی بهرهبرداری نکنیم. ما نیاز داریم که بیش از پیش به تنوع مواد آموزشی و بیش از پیش به نقش معلم در آموزش و پرورش فرزندانمان بیندیشیم و بکوشیم زمینه را برای رشد معلمان حرفهمند فراهم کنیم. معلمی که کار ارزشمند خود را به صورت حرفهای آموخته است در نظام آموزشی برنامهمحور میتواند راهنمایی جادویی برای بهرهگیری بهتر دانشآموزان از ابزارهای گوناگون آموزشی باشد. بیش از کتاب درسی، به معلم بیندیشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.