۱۰ دانستنی جالب درباره هابل
تلسکوپی فراتر از انتظار
محمدرضا دستوراني
در آینده نزدیک «تلسکوپ فضایی جیمزوب» به فضا ارسال میشود و کارش را بهعنوان بزرگترین و پرهزینهترین تلسکوپ فضایی جهان آغاز میکند، اما به محض آنکه نام «تلسکوپ فضایی ...» را میشنویم، پیش از اتمام این عبارت، ناخودآگاه به یاد تلسکوپ فضایی هابل میافتیم. شاید تلسکوپ فضایی هابل نامدارترین ابزار علمی جهان باشد که مردم عادی نیز نامش را شنیدهاند و تا حدود زیادی با دستاوردهای آن نیز آشنا و بسیاری دیگر نیز پیگیر آخرین اطلاعات و دستاوردهای علمی آن هستند. بههرحال همچنانکه به زمان آغاز به کار جیمزوب نزدیک میشویم، کمکم به زمان اتمام مأموریت هابل نیز نزدیک میشویم. هرچند که تاکنون هابل چندینبار تعمیر شده است، با توجه به بازنشستهشدن شاتلها و دردسترسنبودن فضاپیمایی دیگر برای رفتن به این رصدخانه فضایی، اگر بار دیگر هابل خراب شود، نمیتوان به تعمیرش امید داشت. علاوهبراین بعید است که پس از بازنشستهشدن این تلسکوپ، بتوان آن را با استفاده از ابزاری، سالم به زمین منتقل کرد، بلکه فقط باید تماشاگر سوختن آن در جو زمین بود. در ادامه چند مقطع تاریخی از فعالیتهای هابل را با هم مرور و آرزو میکنیم تا سالهای طولانی به فعالیت خود ادامه دهد و ما را بیش از پیش، شیفته آسمان کند. نامگذاری به افتخار هابل تلسکوپ هابل روز 24 آوریل 1990 به فضا ارسال شد. این تلسکوپ که به افتخار «ادوین هابل»، اخترشناس معروف، هابل نام گرفت، محصول سرمایهگذاری مشترک سازمان هوانوردی و فضانوردی آمریکا (ناسا) و سازمان فضایی اروپا (اسا) است. هزینههای تلسکوپ 2.5 میلیارددلاری در ابتدای کار ساخت تلسکوپ هابل، حدس میزدند که هزینه آن حدود 400 میلیون دلار باشد، اما تا زمانی که ساخته شود، هزینه آن به حدود 2.5 میلیارد دلار رسید. تخمین میزنند که کل هزینههای تلسکوپ هابل از زمان ارسال آن به فضا در سال 1990 تاکنون، به بیش از 10 میلیارد دلار رسیده است. مناظر شگفتانگیز تلسکوپ فضایی هابل، برخی از شگفتانگیزترین تصویرهای تاریخ را تهیه کرده است. هابل از زمان پرتاب تاکنون، تصویرهایی از کیهان تهیه کرده است که فراتر از همه چیزهایی بود که تا پیش از آن دیده بودیم. مناظر تلسکوپ فضایی هابل، بسیار حیرتانگیزند. در این تصویرها، اجسامی در فاصله 13.2 میلیارد سال نوری دیده میشوند. این فاصله برابر است با 124155 میلیون میلیون میلیون کیلومتر. تلسکوپ باتریدار؟! تلسکوپ فضایی هابل، انرژیاش را از خورشید تهیه میکند. این تلسکوپ دو صفحه خورشیدی 7.6 متری دارد که حدود پنجهزارو 500 وات انرژی تولید میکند. این تلسکوپ، از این مقدار انرژی تولیدشده، حدود دوهزارو صد وات آن را مصرف میکند. تلسکوپ هابل این انرژی را با استفاده از شش باتری نیکل هیدروژن (NiH) که ظرفیت آن حدود 20 برابر باتری خودروهای پیشرفته کنونی است، ذخیره میکند. هر هفته، یک کتابخانه تلسکوپ فضایی هابل، هر هفته حدود 140 گیگابایت اطلاعات تولید میکند. این اطلاعات تقریبا برابر است با اطلاعات موجود در یک کتابخانه سهطبقهای پر از کتاب. این اطلاعات به مرکز کنترل عملیات در مرکز پروازهای فضایی گودارد فرستاده و در نهایت هم در مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی ذخیره و بایگانی میشود. تلسکوپ هابل کوررنگ است باوجود اینکه هابل بیشمار تصویر زیبا و رنگی از ستارگان دوردست، کهکشانها، سحابیها، منظومه شمسی و اجرام بسیار دیگر تهیه میکند، فقط میتواند تصویرهایی در طیفهای مختلف سیاه و سفید تهیه کند. سپس این تصویرها وارد فرایند پستولید میشوند که در آن با استفاده از نوردهیهای چندگانه و فیلترهای مختلف، رنگهای قرمز، آبی و سبز به تصویرها افزوده میشوند. تلسکوپ هابل، ناجی جان بیماران بله، درست خواندید. تلسکوپ فضایی هابل، در دستیابی به فناوریهای پیشرفتهای که به تشخیص سرطان سینه منجر شد، نقش داشته است. از STIS (طیفنگار تصویربرداری تلسکوپ فضایی) برای جستوجو، شناسایی و یافتن سیاهچالههای ابرپرجرم استفاده میشود. هماکنون متخصصان علوم پزشکی از همین فناوری برای تصویربرداری از بافت سینه و تشخیص تومورهای خوشخیم و بدخیم استفاده میکنند. تلسکوپی به اندازه یک اتوبوس دشوار است که تلسکوپی به اندازه یک اتوبوس را در ذهن تجسم کنیم، اما باید دانست که اندازه و مقیاسهای تلسکوپ فضایی هابل بسیار بزرگ است، درست مثل دیگر جنبهها و ویژگیهای آن. برخی از ویژگیها و مشخصات هابل، باعث میشود هوش از سر آدم بپرد، از جمله: طول هابل 13.5 متر، قطر آن 4.2 متر و وزنش بیش از 12هزارو 250 کیلو است و با سرعت 28 هزار کیلومتربرساعت در مداری به ارتفاع 560 کیلومتری سطح زمین حرکت میکند. این تلسکوپ هر 97 دقیقه، یکبار به دور زمین میگردد. دقت بیسابقه دقت تلسکوپ فضایی هابل در تماشا و تصویربرداری اجرام آسمانی بسیار زیاد است. این تلسکوپ میتواند با انحرافی کمتر از 7 دههزارم ثانیه قوسی به اجرام نگاه کند. برای اینکه بدانیم این دقت یعنی چه، مثالی میزنیم. این دقت مثل این است که شما با سرعت 28 هزار کیلومتر بر ساعت حرکت کنید و همزمان بتوانید با چشم خود روی یک تار موی فردی که در فاصله 1.6 کیلومتری شما قرار دارد، فوکوس کنید. آیا دقت از این بیشتر هم ممکن است؟ طرحی برای بازنشستگی تلسکوپ فضایی هابل، آوریل 1990 به فضا ارسال شد. در آن زمان انتظار میرفت که فقط 15 سال فعالیت کند. قرار بود که تلسکوپ هابل در سال 2005 بازنشسته شود و آن را در یکی از موزهها به نمایش بگذارند. بااینهمه بعدها (در سالهای 1993، 1997، 1999، 2002 و 2009) پنج عملیات تعمیر روی این تلسکوپ انجام شد و بهاینترتیب تلسکوپ هابل هنوز هم مشغول کار است و تصویرهایی بهتر از تصویرهای روز اولش تهیه میکند. قرار است در سال 2018 تلسکوپ 8.7 میلیارددلاری جیمزوب به فضا ارسال شود. متاسفانه در این زمان، بازنشستگی تلسکوپ هابل نیز کمکم آغاز میشود. هیچکس با قاطعیت نمیداند، ولی این احتمال هم هست که تلسکوپ هابل تا سال 2030 یا حتی تا سال 2040 دوام بیاورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.