نگاهی مینیمال به پسرانِ تاریخ
انسانِ فانتزی در تاریخِ تراژیک
محسن خیمهدوز
من توی سیاست نیستم. / من یک دلقکم اما تو هیچ نیستی. / چه کسی میتواند بگوید که من کیستم؟ / هیچ گذشتهای مثلِ گذشته نزدیک، دورافتاده نیست. / تاریخ، اتفاقاتِ شُخمیِ یکی پس از دیگریست. / یه حسی بهم میگه کافکا پینگپنگش خیلی خوب بوده.(از دیالوگهای نمایشِ «پسرانِ تاریخ» - نوشته «الن بِنِت» - به کارگردانی: اشکان خیلنژاد - سالن چهارسو (تئاتر شهر) - مدت: دوساعتوربع - هشت عصر- مرداد و شهریور ۹۶). «پسرانِ تاریخ»، نمایشی است با متن ویژه و اجرای ویژه و البته سخت، هم در بازیگری، هم در کارگردانی. با آنکه نمایش، فاقد روایت کلی و خطی است، اما از خُردهروایتهای متفاوت، ولی در یک راستا، شکل گرفته است. بازیها با لحن حماسی و فرم فانتزی اجرا میشوند، اما به طنز آمیختهاند، بیآنکه نمایش را به کمدی تبدیل کنند. از ویژگیهای بارز این نمایش، فضای زیبا و منحصربهفرد دکور و طراحی صحنه آن است؛ نوعی طراحی صحنه که کمتر در تئاتر این روزها دیده میشود. در طراحیهای رایج، سعی بر آن است تا با پرکردن صحنه از اشیا، خالیبودن آن را پنهان کنند، اما در این نمایش، صحنه آنچنان مینیمال و تهی است که پر شده از عمق، ارتفاع و گشودگی، بهطوریکه میشود حضور تاریخ را در آن حس کرد. نمایش و متن آن، تاریخی و آیرونیک است. بازیها، حماسی و فانتزیاند. دیالوگها و مونولوگها اما ترکیبیاند؛ یک ترکیب زیباشناختی «تاریخی، فانتزی، طنز و آیرونیک». نمایش «پسران تاریخ»، بهویژه از منظر متن، نگاهی انتقادی است به «موقعیت انسان معاصر در تاریخ». چون نگاه انتقادی در فرمی غیرخطی و با لحن طنز روایت میشود، حالت آیرونیک و هجوگونه به خود میگیرد و به همین دلیل نمایشی عامهفهم و عامهپسند نیست. بااینحال، مدت طولانی نمایش، خستهکننده نیست و گذرانش حس نمیشود. «پسران تاریخ»، هم فانتزی است، هم جدی. هم هجو است، هم تراژدی. تاریخ، به روایت این نمایش و از منظر «الن بِنِت»، هم زبالهدانی است، هم قهرمان. به «اجزای تاریخ» که نگاه میکنیم، جز «زباله» نمیبینیم؛ زبالههایی که سازندهاش جز انسان کس دیگری نیست. به «کلیت تاریخ» که مینگریم، جز «تراژدی» نمیبینیم؛ تراژدیاي که فقط یک قهرمان دارد؛ خودِ تاریخ. «پسران تاریخ» حاصل همین ترکیب دشوار است. ترکیب دشواری که خود برآمده از ترکیبی بنیادیتر است. ترکیب «زیبایی یک نگاه مینیمال» در «گستره یک هستیِ بزرگ»؛ هستیِ بزرگِ تاریخ. ترکیبی آنچنان سخت، دشوار و گاه لغزنده که مخاطب را (مخاطب متن و نمایش، هردو را) بیاختیار، به یک سنتز عجیب و رؤیایی میرساند؛ اینکه میبیند و حس میکند که گویا «جزء» (انسان) از «کُل» (تاریخ) بزرگتر است. و اینجاست که همچون شیخمحمود شبستری در «گلشن راز» از خود میپرسد: چه «جزء» است آن که او از «کُل» فزون است؟ طريقِ جُستنِ آن «جزء» چون است؟ پرسشی که شاید «پسران تاریخ»، یک پاسخ زیباشناختی، اندیشگون و معاصرِ آن باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.