به بهانه انتشار غمنومه فریدون
جای خالی بیات تهران
حمید فرید
بهتازگی حسین علیزاده در پروژهای مشترک بههمراه پیمان قدیمی، نمایشنامه صوتیای را روانه بازار شنیداری کرد با نام «غمنومه فریدون» که در این پروژه هنرمندان بزرگی همچون زندهیاد مرتضی احمدی، ژاله علو، فاطمه معتمدآریا، حبیب رضایی، صابر ابر و... پیمان قدیمی و حسین علیزاده را همراهی کردند. این آلبوم را شاید بتوان دنبالهرو آثار شنیداریای دانست که جزئی از ادبیات شفاهی این مرزوبوم هستند و بیش از 50 سال است رنگی کم به خود دارند و در حال محوشدن هستند؛ اثری که دنبالهرو «شهر قصه»، کاری از «بهمن مفید» و از این دست آثار است. با ارائه این آلبوم بهانهای ساز شد تا به نوع ادبیات و موسیقی قدیم تهران نگاهی دوباره بیندازیم؛ مبحثی که بهجرئت باید گفت پس از زندهیاد مرتضی احمدی، آخرین حامی این نوع ژانر، گرد فراموشی بر آن نشسته است و دیگر حرفی از آن به میان نیست؛ نوایی که بیشتر مخصوص داشمشتیها بود. در روزگاری که تهران برای خود هویتی داشت، دستگاهی هم در موسیقی مختص به خود داشت و بیشتر مربوط بود به لوطیها و داشمشتیهای کوچهبازاریاش که پاتوق اصلیشان قهوهخانه بود؛ جایی که پیش از رادیو و تلویزیون برای خود بروبیایی داشت و هرکس برای اینکه اخباری از دنیای اطراف خود داشته باشد و همچنین برای شنیدن شعر و غزلخوانی روانه آنجا میشد و با ناز نفست گفتن، مایه تشویق خواننده میشد؛ نوعی موسیقی که اغلب بدون ساز و ضرب اجرا میشد و شنوندگانش را منقلب میکرد. این نوع موسیقی زاییده فرهنگ مردم و محیط اجتماعی و روزگاری بود که هنوز تهران به ابرشهر تبدیل نشده بود و همراه بود با خانههای یکطبقه و کوچهباغها و جوی آب روان که صدای ترنم پرندگان بر شاخسار درختانش طنینانداز بود. این آواز معمولا نیازی به موسیقی و ساز و ضرب نداشت. خودش بهتنهایی به دلها مینشست و حاضران را منقلب میکرد. از ویژگیهای این آواز بهکاربردن کلمههایی چون «امان... امان...»، «ای روزگار...» یا تأکید روی کشیدن حروفی چون «آ...» بود؛ نغمه و ترنمی که به صورت خودجوش در میان همین مردمان و همین کوچهها شکل گرفت و بیشتر آوازش در مایه دشتی بود و ساختاری غیرردیفی داشت. این سبک که با نامهای «آواز کوچهباغی» یا «باباشمل» نیز یاد میشد، بعدها با نام «بیات ری» یا «بیات تهران» سبکوسیاقی مخصوص به خود را گرفت؛ بیات تهرانی که با نوعی نگاه معرفتی خود، گوشزدی از ناپایداری متعلقات این دنیای خاکیاست و تأکید بر آن دارد که در این دنیا چیزی باقی و پایدار نخواهد ماند. این آواز با شرایط خاص خود سینهبهسینه رواج داشت تا اینکه بعدها با رواج گرامافون و پیدایی نسلی جدید از خوانندگان، خواننده مشهوری چون جواد بدیعزاده، اولین صفحه رسمی بیات تهران را در حدود سال 1314 با ویلن صبا ضبط و با اشعاری از کفاش خراسانی روانه بازار کرد و موقعیت این شیوه خواندن را تثبیت و نامدار کرد و پس از او خوانندگان دیگری چون عبدالعلی همایون، ایرج و مرتضی احمدی نیز این شیوه را خواندند. بدیعزاده در کتاب خاطرات خود در اولین شبی که این آواز را در جمعی از بزرگان چون ذکاءالملک فروغی، ملکالشعرای بهار، سیدکاظمخان اتحاد، مدیر روزنامه امید، ابوالحسن صبا، حبیب سماعی و حسین یاحقی خوانده بود، از قول فروغی آورده است؛ «این هم طرز مطلوبی است از خواندن... ولی نکتهاي را باید تذکر بدهم و آن این است که اولا این رقم آواز را با شعر سعدی و حافظ و این قبیل گویندگان نباید خواند. بلکه جایز است بگویم آواز خستهدلان به علاوه با اشعاری که حالت درونی آنها را نشان میدهد، باید خواند. مثل مخمسات و مسمطات وحشی یا بهتر بگویم «شاهد کفاش خراسانی» که شاعری است سوختهدل و اشعاری به نام دعای عاشق و نفرین عاشق دارد. این رقم آواز یکی از آوازهای سنتی قدیم است و نباید گفت آواز باباشمل بلکه این آواز هم همان آوازهای قدیم که به نام بیات معروف است مثل بیات اصفهان، بیات ترک، بیات کرد و بیاتهای دیگر. باید بگویید بیات ری که درواقع میرساند که اهل ری در قدیم، در کوچه و بازار، این رقم آواز میخواندند یا لااقل بگویید بیات تهران». مرتضی احمدی نیز پس از شروع همکاریاش با رادیو به فکر احیای بیات تهران میافتد و در اجراهای خود باز این شیوه را بر سر زبانها میاندازد. اکنون بیات تهران رو به کمرنگشدن است و برای تصور و شنیدن آن باید به عالم خیال برویم و تهران قدیم را تصور کنیم که آوازی از کوچه میرسد و صدایی خراباتی «امان... امان...» سر میدهد. بیات تهران نیز همانند خیلی از گوشههای قدیمی ایرانی چون بحر طویل نیاز به احیای مجدد دارد. بازگشتی دوباره و البته کارشناسانه به چنین قالبی از شعر و ترانه میتواند روحی تازه در کالبد موسیقی دستگاهی و عامیانه و حتی موسیقی با مضامین مذهبی امروز ایران بدمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.