سنتهاي روسي در خاورميانه
شعيب بهمن. كارشناس روسيه
خاورميانه که يکي از بحرانخيزترين مناطق جهان به شمار ميآيد، در سالهاي اخير دستخوش تحولات گوناگوني شده است. وقوع قيامهاي مردمي در برخي از کشورهاي منطقه و سپس به آشوب کشيدهشدن برخي ديگر از کشورها ازجمله مهمترين تحولاتي محسوب ميشوند که هيچ قدرت بزرگ ازجمله روسيه را اين تغيير و تحولات مصون نگه نميدارد. بر اين اساس، سياست خارجي روسيه پس از طيکردن مقطعي از غافلگيري و بيتحرکي در قبال تحولات تونس و مصر، بهسرعت خود را بازسازي کرد. اگرچه سياست جديد روسيه در خاورميانه به دليل وقوع تحولات و قيامهاي مردمي در جهان عرب نمايان شد، اما اين سياست داراي ريشههاي عميق فکري و ژئوپليتيکي است. بر اين اساس ميتوان از ذهنيت تاريخي روسها نسبت به هرگونه انقلاب و دگرگوني ساختاري، الزامات ژئوپليتيک در راستاي تغيير نقشه خاورميانه، افزايش حضور نظامي غرب بهويژه آمريکا در کشورهاي خاورميانه و شمال آفريقا و تشديد اسلامگرايي راديکال به عنوان عواملي ياد کرد که باعث شد روسيه سياست خارجي نويني را در منطقه خاورميانه پيگيري کند. سياست خارجي روسيه در قبال منطقه خاورميانه پس از وقوع انقلابهاي مردمي و بروز بحرانهاي ساختگي و مصنوعي، دچار تغيير و تحول شد. در اين بين نکته قابل توجه، رويکرد متفاوت مسکو به تحولات در کشورهاي مختلف بود. به نحوي که ميتوان سياست روسيه در قبال تحولات جهان عرب را دستکم به دو دسته تقسيم کرد: در دسته نخست، کشورهايي همچون ليبي، يمن و سوريه قرار ميگيرند که با تجاوز خارجي روبهرو شدهاند و در دسته دوم، کشورهايي همچون مصر و تونس جاي دارند که مسائل آنها در حدود مرزهاي ملي حلوفصل شدهاند يا در حال طيکردن مسير پرآشوب خود بدون مداخله خارجي هستند. روسيه در مورد اول بيشتر نگران رعايت حق حاکميت کشورهاست که مفهوم اساسي مناسبات بينالملل به شمار ميآيد. بر اين اساس، انحراف ناگهاني مسکو از موضعگيري سنتي عدم مداخله در جريان جنگ ليبي، نهتنها سرآغاز گرايش جديد مسکو نبود، بلکه عامل تشديد موضعگيري روسيه در مراحل بعدي شد. درواقع اوضاع ليبي نشان داد تصميمگيري نيروهاي خارجي در امور داخلي کشورها چه پيامدهاي ويرانکنندهاي دربر دارد. بنابراين الگوي رفتاري روسيه بر اين اساس استوار شد که اينگونه مناقشات بايد بدون مداخله مستقيم خارجي حلوفصل شوند. اين الگوي رفتاري روسيه فقط به تحولات خاورميانه منحصر نميشود و براي مسکو اهميت دارد که در تمام نقاط دنيا، مداخله نظامي از سوي قدرتهاي بزرگ صورت نگيرد. بايد توجه داشت که روسيه به حوادث خاورميانه از زاويه تجربه ويژه خود طي قرن گذشته مينگرد. جامعه معاصر روسي، اعتقاد چندان زيادي به انقلاب ندارد؛ زيرا پيامدهاي تغيير و تحولات انقلابي را تجربه کرده. از اينرو در حال حاضر، هم اقشار عادي جامعه و هم نخبگان روس بر ارزش صلح و ثبات کاملا واقف هستند. به همين دليل نيز روسها با شور و شوق تودههاي مردم عرب براي برپايي انقلاب در کشورهاي خود همراهي نميکنند. آنها با عاقبت چنين رويدادهايي کاملا آشنا هستند و به اين دليل که تجربه مناسبي از چنين تحولاتي در روسيه نداشتهاند، به طور قطع مخالف هر گونه عمل انقلابي هستند. اين سابقه تاريخي موجب شده که روسيه به عنوان نيرويي محافظهکار با مسائل بينالمللي برخورد کند و بر اين اعتقاد باشد که همه تغييرات در وضعيت جاري، پيامدهاي منفي دارد و نبايد آنها را به صورت شتابزده ارزيابي کرد. البته چنين امري به معناي بيتوجهي کرملين به تحولات صورتگرفته در خاورميانه نيست. روسها بهخوبي دريافتهاند معادلات خاورميانه بهسرعت و به طور بازگشتناپذير تغيير ميکند و مقصد اين تحولات روشن نيست. بر اين اساس روسيه، راهبردي را در منطقه خاورميانه دنبال ميکند که در صورت تغيير ناگهاني شرايط، غافلگير نشود. چشمانداز آينده سياستها و راهبردهاي روسيه نشان ميدهند اين کشور خلاف آمريکا و ساير قدرتهاي غربي، بسيار واقعبينانهتر و عملگرايانهتر به مسائل خاورميانه نگاه ميکند و برخلاف آنها که فقط ميخواهند اوضاع داخلي کشورهاي منطقه دگرگون شود، مسکو به ثبات و حفظ وضع موجود در منطقه فکر ميکند زيرا از نظر روسها، هرگونه تغيير خشونتبار و ناگهاني نظام سياسي در کشورهاي منطقه، موجب تغيير نقشه خاورميانه خواهد شد و در چنين شرايطي، روسيه نهتنها هيچ نقشي در آينده تحولات خاورميانه نخواهد داشت، بلکه عملا با تهديدهاي امنيتي در مناطق پيراموني و سپس در مرزهاي خود نيز مواجه ميشود؛ زيرا از نظر روسها، استراتژي غرب بر تغييرات عميق در آسياي مرکزي و قفقاز استوار شده و آنها پس از بهآشوبکشيدن اين مناطق، سراغ روسيه و چين خواهند آمد تا از پتانسيلهاي موجود در اين دو کشور براي تجزيه و آشوب استفاده كنند. در اين بين منطقه سينکيانگ در چين و قفقاز شمالي در روسيه، بيش از همه مستعد جداييطلبي هستند و امواج آشوب و ناامني ميتواند ثبات اين مناطق را به چالش بکشد. اين در حالي است که اگر روسيه موفق شود وضع موجود را حفظ کند، آنگاه نهتنها يک بازي استراتژيک جهاني را در سطح خاورميانه از آمريکا و غرب برده است، بلکه عملا در آينده نيز تأثيرگذاري خود را در منطقه حفظ خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.