سیاست دوپهلوی آنکارا در قبال اقلیم
سیامک کاکایی. پژوهشگر مسائل ترکیه
دیپلماسی منطقهای ترکیه، بهویژه در قبال سوریه و عراق تابع شرایطی است که این دو کشور در آن بهسر میبرند. در همین رابطه مناطق شمالی سوریه و عراق، از سال 2015 بهبعد شاهد حضور نظامی هرچند محدود ترکیه بودهاند که البته با انتقادها و مخالفتهایی از سوی این دو کشور نیز همراه بوده است. پرسش اصلی این است که حضور نظامی ترکیه در این دو کشور و سیاست تهاجمی ترکیه در قبال دو همسایه خود که در سالهای اخیر اتخاذ کرده چیست؟ به نظر این اقدامات ترکیه با اهداف امنیتی و سیاسی انجام میگیرد. صرفنظر از نقدهایی که به سیاست منطقهای ترکیه در خاورمیانه وارد است، به نظر این کشور در قبال سوریه و عراق سیاست متفاوتی را در پیش گرفته است که علت آن را باید در اصطکاک میان مسائل این دو کشور با سیاست داخلی ترکیه جستوجو کرد. آنچه در شمال سوریه برای ترکیه بهعنوان دغدغه مطرح است، افزایش توانمندی و مطالبه کُردی است و در این میان نوع نگاه آمریکا به کردهای سوریه به نگرانیهای آنکارا دامن زده است. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در جملهای مشهور، اقلیمسازی کُردی در سوریه را خط قرمز آنکارا دانسته بود. مناطقی که اکنون بهعنوان کانتون در مناطق کردنشین سوریه شناخته میشوند، بستری را برای ایجاد یک اقلیم کردی فراهم میآورند که ترکیه آن در تقابل با منافع و ملاحظات امنیتی، سیاسی و جغرافیایی خود میداند. درواقع ترکیه نمیخواهد موجودیتی مانند اقلیم کردستان عراق را اینبار در مرزهای شمالی خود تجربه کند و طبیعتا نسبت به افزایش این نوع مطالبات و تأثیر آن بر جنبش کردی داخلی احساس نگرانی میکند. استراتژی نظامی ترکیه در قبال مناطق سوریه نیز مبتنیبر همین دغدغهمندی است. به عبارت دیگر، ترکیه نیز بهعنوان یک بازیگر مؤثر در منطقه خاورمیانه میکوشد از طریق موازنه یا مواجهه با تهدیدات احتمالی، شرایط را تحت کنترل درآورد. درعینحال، از این نکته نیز نباید غافل شد که دیپلماسی منطقهای ترکیه، تا حدی به سیاست دیگر بازیگران مؤثر منطقه متکی است. در این رابطه، ترکیه و عربستانسعودی بهعنوان دو بازیگر مؤثر منطقه، هدف مشترک محدودسازی دامنه نفوذ و تأثیرگذاری ایران در منطقه، بهویژه در سوریه را دنبال کردهاند. در شمال عراق و در اطراف موصل نیز رویکرد ترکیه که با مداخله نظامی در امور عراق همراه بوده نیز در همین فضا معنی مییابد. آنکارا روند تحولات در سوریه و عراق را با حساسیت بالایی دنبال میکند، چراکه نسبت به هرگونه افزایش فعالیت سیاسی در مناطق کردنشین خود و همچنین افزایش مطالبهگری کردها با نگرانی مینگرد. بههمیندلیل نیز مقامات ترکیه مرحلهبهمرحله نسبت به همهپرسی اقلیم کردستان مواضع تندتری اتخاذ میکنند. بااینحال، آنچه نقشآفرینی ترکیه در عراق را نسبت به سوریه پیچیدهتر میکند، اتخاذ سیاست دوپهلو از سوی آنکارا در قبال کردهای عراق بوده است. به عبارت دقیقتر، آنکارا به موازات نقش تنزلی در ارتباط با دولت مرکزی در بغداد، افزایش نقش اقلیم کردستان را در دستور کار داشته است. دولت عراق نیز مکررا نسبت به اقدامات ترکیه در منطقه کردستان عراق؛ چه در قالب قراردادهای نفتی و چه در مناسبات دیپلماتیک، انتقادهایی جدی داشته و آن را مواجهه با حاکمیت ملی عراق تعبیر کرده است. از دیگرسو، برخی تحلیلگران بر این باورند که ترکیه در قبال مسائل خود کردستان عراق نیز خلاف حوزه کردی در سوریه، نقشی دووجهی ایفا کرده؛ به این مفهوم که از یکسو بر ضرورت برگزارنشدن همهپرسی تأکید میکند و در این زمینه به تهدیداتی نیز متوسل شده است، اما به موازات این رویکرد، ترکیه یک سیاست مماشاتورزانه در ارتباط با کردستان عراق در پیش گرفته که این سیاست خود را در تلاش برای تقویت و عمقبخشیدن در روابط اقتصادی و دیپلماتیک با اقلیم کردستان بروز داده است. همچنین شاید بتوان گفت، آنگونه که انتظار میرفت، ترکیه با قاطعیت کافی و لازم در قبال بحث همهپرسی واکنش نشان نداده است. شاید یک دلیل آن باشد که ترکیه مسئله همهپرسی را از مسئله استقلال اقلیم و تجزیه عراق منفک میداند و الزاما برگزاری همهپرسی را به معنای محتومبودن استقلال اقلیم نمیداند. شاید رهبران حزب عدالت و توسعه، همهپرسی استقلال در اقلیم کردستان را بیشتر نوعی هشدار به دولت مرکزی عراق برای توجه به خواست و مطالبات کردها تعبیر میکنند. بااینحال، ترکیه ثابت کرده که هرگاه امنیت داخلیاش از جنبه مسائل کردها به خطر بیفتد، در توسل به گزینه نظامی تردیدی به خود راه نمیدهد، هرچند اگر دامنه اقدام نظامی ترکیه در شمال عراق و شمال سوریه محدود باشد. این گزینه در سالهای اخیر بهعنوان یک اصل خود را در سیاست آنکارا در قبال سوریه و عراق بهوضوح نشان داده است. این حساسیت آنکارا نسبت به تأثیر تحرکات کردهای سوریه و عراق بر امنیت داخلیاش، آنقدر بالاست که از سوقیافتن به سمت تقابل با واشنگتن نیز ابایی ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.