|

رؤیای هم‌گرایی

مهدی ذاکریان. تحلیلگر مسائل خاورمیانه

وضعیت کنونی خاورمیانه پیامد مشکلاتی است که این منطقه در سه سطح مختلف با آنها دست‌به‌گریبان است. در سطح فردی، شهروندان خاورمیانه نمی‌توانند براساس اصول مدارا و همزیستی، روابطی صلح‌آمیز با یکدیگر داشته باشند. در سطح منطقه‌ای، کشورها و حاکمیت‌های مستقر در خاورمیانه خود را ناتوان از مدیریت بحران‌های منطقه از طریق همکاری و هماهنگی نشان داده‌اند. در سطح بین‌المللی نیز سازمان‌ها و نهادهای متولدشده در خاورمیانه، اعم از شورای همکاری خلیج‌فارس، اتحادیه عرب و حتی سازمان اکو در عمل ثابت کرده‌اند که قادر به ایجاد یک هم‌گرایی و همسویی با جامعه جهانی نیستند. با نگاهی به جغرافیای جهان نیز می‌توان فهمید که اکثر کانون‌های درگیری و بحران در منطقه خاورمیانه قرار می‌گیرند. با این تفاسیر، هم‌گرایی در میان کشورهای خاورمیانه بیشتر شبیه یک رؤیا بوده و درگیری‌ها میان کشورهای عرب منطقه خلیج‌فارس از جمله شکاف در شورای همکاری خلیج‌فارس نیز گواهی است بر این مدعا. بحرین، امارات و عربستان در حالی با قطر وارد چالش شده‌اند که تمامی آنها عضو شورای همکاری خلیج‌فارس محسوب می‌شوند. درواقع قراردادهای همکاری در این منطقه؛ مانند سنتو، اتحاد جمهوری عربی، همکاری‌ها و پیمان‌هایی در عمل بسیار شکننده نشان داده‌اند. این در حالی است که شکل‌گیری اتحادیه‌ها در جوامع مدرن از جمله اروپا بر پایه عبرت‌آموزی از تجارب تلخ گذشته و تلاش برای عدم تکرار آن رقم خورده است. درواقع کشورهای اروپایی از ایده اتحادیه اروپا به‌عنوان ابزار و نمادی برای عدم شکل‌گیری مجدد فاشیسم و نازیسم و وقوع یک جنگ جهانی دیگر بهره گرفتند. ما در جغرافیای خاورمیانه شاهد این عبرت‌آموزی از گذشته نیستیم و همین مسئله امکان هم‌گرایی را ناممکن می‌کند. در میان نخبگان کشورهای منطقه نیز کمتر واژگان و عباراتی دیده می‌شود که مبتنی‌بر ایده همگرایی، همکاری، اتحاد و ائتلاف باشند. وقتی چنین واژگانی در ادبیات نخبگان کشورهایی چون ایران و عربستان به‌ندرت دیده می‌شود، چگونه می‌توان انتظار هم‌گرایی میان کشورهای جوانی چون قطر و بحرین را داشت. به‌همین‌دلیل، ائتلاف شش کشور عربی علیه قطر را نمی‌توان یک ائتلاف بلندمدت و استراتژیک دانست. وضعیت کنونی خاورمیانه را نیز تا حد زیادی می‌توان متأثر از همین عدم امکان همگرایی و درک متقابل دانست. در چنین شرایطی است که سیاست سلطه‌جویانه و هژمونی‌خواهی عربستان‌سعودی نیز به این مشکلات دامن می‌زند. البته این سیاست هژمونی‌خواهی سعودی‌ها مبتنی‌بر سه مؤلفه اقتصادی، مذهبی و هویتی است که رقابت‌های منطقه‌ای از جمله تقابل با مصر را نیز طبیعتا به دنبال دارد. به‌همین‌خاطر است که ائتلاف عربستان و مصر علیه قطر نیز ائتلافی بلندمدت نیست زیرا این ائتلاف نه براساس عواید همکاری، بلکه با نیت سلطه‌جویی و تضعیف قطر شکل گرفته است. این در حالی است که در اروپای غربی، کشورهای تأثیرگذاری چون آلمان، فرانسه و بریتانیا به‌جای سلطه‌جویی، به دنبال همکاری بوده‌اند تا از طریق عواید همکاری به قدرت برسند. درواقع این کشورها همواره خود را به‌جای حاکمان منطقه، به چشم موتور محرکه اروپا دیده‌اند. در چنین رویکردی، تلاش برای تضعیف همسایگان جای خود را به تقویت همسایگان می‌دهد. این در حالی است که عربستان در منطقه راهبرد تضعیف کشورهای هم‌جوار را پیش برده است. اختلاف با قطر در همین زمینه معنی می‌یابد. قطر به علت برخورداری از یک رسانه تأثیرگذار به نام الجزیره و یک دیپلماسی فعال می‌تواند بسیاری از امور را از طریق لابی‌گری و بدون صرف پول‌های هنگفت به پیش ببرد. هرکدام از کشورهای عرب منطقه خلیج‌فارس که بخواهد مانند قطر عمل کند، بدون‌شک با عربستان‌سعودی به مشکل خواهد خورد. بااین‌حال، عربستان‌سعودی باوجود این دیرینه و سبقه سلطه‌جویی ناگزیر از تغییر نگاه کلان خود در خاورمیانه خواهد بود. حاکمان سعودی در نهایت به این نتیجه خواهند رسید که ورود به جنگ یمن، مانند ورود به بحرانی بی‌انتها خواهد بود. حقوق شهروندی موضوعی نیست که بشود آن را از میان برداشت و تجربه عثمانی در قبال ارامنه این اشتباه را به‌وضوح عیان کرد. صرب‌ها نیز فکر می‌کردند که با چنین رویکردی می‌توانند مشکل بالکان را حل کنند، اما این سیاست در عمل به شکست انجامید. نشانه‌های این تغییر را در دیدار محمدبن‌سلمان با مقتدی صدر، مصافحه عادل الجبیر با وزیر خارجه ایران و اظهارات ولیعهد جوان درباره خواست عربستان برای خروج از جنگ یمن می‌توان دید. گذشته از فشارهای جامعه جهانی، در تغییر رفتار احتمالی حاکمان سعودی نباید هوشیاری و رفتار سنجیده دستگاه دیپلماسی ایران را نادیده گرفت. سیاست مبتنی‌بر صبر عزتمندانه و دوری از واکنش‌های هیجانی و شتاب‌زده مانع از تشدید بحران دو کشور شد. موضع درست و دقیق وزارت خارجه در قضیه منا مبنی‌بر مسئولیت دولت‌ها در قبال جان اتباع خارجی، نه‌تنها مورد تأیید جامعه جهانی، بلکه خود آمریکایی‌ها نیز قرار گرفت. بااین‌حال، خواست عربستان‌سعودی برای ضعیف نگه‌داشتن کشورهای منطقه به معنای خواستِ تجزیه کشورهای منطقه نیست. مسئله تجزیه نه یک بحث سیاسی، بلکه حقوقی است و در حقوق بین‌الملل نیز مورد پذیرش نیست. البته دولت‌ها یا فدراسیون‌هایی که به صورت مصنوعی به وجود آمده باشند، در نتیجه پاره‌ای از مسائل و تحولات، همواره در خطر تجزیه قرار دارند؛ مانند یوگسلاوی و اتحاد جماهیر شوروی که در نتیجه اتحادهایی شکننده در قالب یک کشور واحد کنار هم قرار گرفته بودند. چنین شرایطی برای کشورهای منطقه خاورمیانه که از یک دولت یکپارچه در طول تاریخ برخوردار بوده و شناسایی دولت در آنها در یک تاریخ بلندمدت در قوانین بین‌الملل مورد پذیرش قرار گرفته، امکان تجزیه را کم‌رنگ می‌کند. علاوه‌براین، به نظر نمی‌رسد که کشوری مانند عربستان‌سعودی بخواهد این نظم مستقر صدساله را زیر سؤال ببرد، چراکه در عمل از آن متضرر خواهد شد. بدون‌تردید، موضع عربستان و جامعه جهانی نیز در قبال همه‌پرسی اقلیم کردستان عراق منفی خواهد بود. البته بدون‌تردید برخی جناح‌های سیاسی در بعضی کشورها ممکن است بخواهند این موضوع را دستاویزی کنند برای تضعیف موقعیت ایران در عراق اما این بهره‌برداری سیاسی را نباید با بحث تجزیه‌طلبی یکی گرفت. درواقع، بحث همه‌پرسی اقلیم کردستان می‌تواند حکم اهرم فشاری بر دولت حیدرالعبادی و امتیازگیری از آن را داشته باشد، اما هیچ‌یک از کشورهای منطقه از آنجا که ممکن است با تهدیدی مشابه در مرزهای خود مواجه شوند، از استقلال اقلیم تجزیه عراق استقبال نخواهند کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.