روز تولد نام خانوادگي
سعید معیدفر- جامعهشناس
پهلوی اول، از سیام مرداد ماه 1314 ایرانیها را مجبور به انتخاب نامِ فامیلی کرد و عملا آنچه ما امروز بهعنوان «نام فامیلی» یا «نام خانوادگی» میشناسیم؛ هویتی قراردادی است که ماحصل تلاشهای آن دوره تاریخی در مسیر مدرنیزاسیون کشور است. برای دریافت اهمیت این واقعه باید به چند نکته توجه کرد. تغییر ساختاری جوامع انسانی در طول قرون ماضی و بدلشدن اجتماعات کوچک به جوامع نسبتا بزرگ و شهری را باید موضوعی بسیار مهم ارزیابی کرد. اگرچه امروز حدود 20 تا 30 درصد از جمعیت کشور را روستانشینان تشکیل میدهند اما تا ابتدای قرن چهاردهم، بخش عمدهای از جمعیت ایران روستانشین بوده و شهرهای بزرگ در آستانه شکلگیری بودند که این موضوع نیاز به ابزارهای قراردادی هویتی را دوچندان میکرد. جوامع کوچک راهی طولانی را برای بدلشدن به جامعه امروزی برداشتهاند. اگر در قرون پیش، اجتماع کوچکی از آدمها که پیوندهای خونی، طایفهای و قبیلهای آنها را در کنار هم قرار میداده و هر فردی هویت خود را از چنین معابری دریافت میکرده؛ امروز، جوامع بزرگ براساس روابط قراردادی، هویتسازِ مردم خویشاند. نکته مهم دیگر، افزایش جمعیت از طریق کنترل بیماریها و افزایش خدمات بهداشتی است. قرارگرفتن این دو عامل مهم در کنار هم، باعث شد که موضوع شناسایی افراد و به تبع آن مسئله هویت بهطور جدی مطرح شود. انبوه جمعیت را دیگر نمیشد با نامهای کوچک یا نامهایی که از طریق طایفه و نسبتهای خونی به فرد میرسد، شناسایی کرد. ضرورت مطرحشدن نام خانوادگی از همین جا به وجود آمد، علاوه بر اینکه روند مدرنیزاسیون پهلوی اول در این مسیر را هم نباید نادیده گرفت. رضاشاه با ایجاد سیستمهای اداری، بانکی، آموزشی و... تلاش گستردهای برای رشد شهرنشینی در ایران کرد و ضابطهمندشدن این رشد، نیازمند قراردادهای هویتی برای شناسایی افراد بود. براساس این اجبارِ تاریخی، ایرانیها از یکاسمیبودن به سمت دواسمیشدن رفتند.به نظر میرسد که هویت افراد به خاطر اجباریشدن نام فامیلی، از یک هویت قومی و قبیلهای به سمت یک هویت قراردادی حرکت کرده است. جامعهشناسان معتقدند که اولین گامها به سمت مدرنشدن چنین پیش رفته است؛ چراکه جوامع مدرن جوامعی هستند که از قوانین و مقررات تا روابط اجتماعیشان، ماحصل چنین قراردادهایی است. یکی دیگر از ویژگیهای نام خانوادگی، حرکت به سمت خانوادههای کثیر در سطح جامعه است. نشانهای ساده از این که ما در یک سیر تاریخی از طایفهها و قبیلههای بزرگ جدا شدهایم و به سمت خانوادههای کوچک و متمایز رفتهایم. حرکت به سوی تمایزیافتگی و تکثر، حرکت تاریخی بشر به سمت مدرنشدن بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.