|

پل ورسک، یادگاری از ایران به‌مثابه پلِ پیروزی

درباره پل ورسک صحبت‌های زیادی شده است. خاطره‌ای که از ساخت این پل هشتاد‌ و اندی ساله در میان اقوال مردم عادی باقی مانده، باعث شده جنبه‌ای اسطوره‌ای به خود بگیرد. می‌گویند، در آن زمان، میرپنج که نمی‌توانست به کارِ مهندسان آلمانی این پل مطمئن باشد، بعد از پایان کار فرمان داد آنها به همراه خانواده‌شان سوار بر قطاری شوند و از روی بزرگ‌ترین پلِ خاورمیانه آن زمان عبور کنند. می‌گویند، گروهی از خانواده‌ها با اشک و آه و گریه سوار قطار شده‌اند و گروهی دیگر با اعتماد به دست‌ساخته همسرشان. هرچه بوده، قطار راه می‌افتد و از میان دشت‌ها و کوه‌ها سوت‌کشان می‌گذرد و مهیج‌ترین داستان تاریخ معاصر پل‌سازی کشور این‌گونه تمام می‌شود. رضاشاه در ایستگاه پایانی منتظر مهندسان آلمانی است که یکی‌یکی از قطار پیاده می‌شوند و عظمت ساخته‌شان را می‌بینند. آنها نمی‌دانند چند سال بعد، همین پل بهانه‌ای می‌شود برای شکست کشورشان در مهم‌ترین جنگی که به راه انداخته بود. قصه از کجا شروع شد؟ شاید باورش سخت باشد، اما طراحی پل‌های راه‌آهن هم بخشی از کار معمارانه انسان بر این کره خاکی است. نقشه خطوط راه‌آهن در دنیا همواره نیاز به عبور از گذرگاه‌های صعب‌العبور، دره‌های عمیق، بستر دشت‌های بایر و سنگلاخی و... را مطرح کرده و جز با پیوند مهندسی و هنر این مهم انجام نمی‌شود. چرا مهندسی؟ برای اینکه طراحی یک پل نیازمند محاسبات ریاضی، فیزیک و حتی شیمی خاک است و چرا هنر؟ به این دلیل که اگر بتوان پلی مهندسی‌ساز را زیباتر از یک سازه مکانیکی برافراشت، آن سازه به یک سازه اجتماعی و حتی تاریخ‌ساز بدل می‌شود. وقتی قرار بود راه‌آهن تهران ـ شمال به سمت رشته کوه‌های البرز برود، عبور از کوه‌های سربه‌فلک‌کشیده این منطقه، اصلی‌ترین دشواری پیش روی پیمانکاران پروژه بود. آنها از جدیت رضاخان می‌ترسیدند و می‌دانستند یک اشتباه کوچک میرپنج را دیوانه می‌کند. از میان شرکت‌های قدرقدرت دنیا، یک شرکت آلمانی - اتریشی پا پیش گذاشت تا ریل‌ها را از دره‌های صعب‌العبور البرز عبور دهد و برای این کار چندین پل هوایی طراحی کرد که از میان آنها، یکی بیشتر از بقیه معروف شده است؛ پل ورسک. ترس از میرپنج دره ورسک در 85 کیلومتری جنوب قائم‌شهر قرار دارد و یکی از دره‌های ییلاقی مردم سوادکوه است؛ روستای آبا و اجدادی خاندان پهلوی. والتر اینگر اتریشی برای اینکه طرحش به تصویب رضاشاه برسد مجبور شد بر66 متر از فاصله آزاد دو کوه این پل را سوار کند، آن‌هم در ارتفاع 110 متری از ته دره. اینگر مهندسی راه خوانده بود، اما به هنر علاقه‌ داشت و می‌دانست چطور باید اثری هنری، اما با محاسبات دقیق طراحی کند، شبیه آنچه سال‌ها پیش، مهندس ایفل به پاریسی‌ها تقدیم کرده بود؛ ترکیبی آرتیستی از سازه‌های مهندسی. کار به همین جا ختم نشد و اینگر به رضاشاه قول داد این پل دست‌کم هفتاد سال ضمانت خواهد داشت. شاه که مطمئن نبود، تیم مهندسی پل را در روز افتتاح به زیر پل فراخواند و منتظر ماند قطار از ورسک عبور کند، آنها باید تقاص کوچک‌ترین اشتباهشان را با جان خود می‌پرداختند. آن روز، قطار به سلامت از این پل گذر کرد و حالا هم که پل به 80 سالگی‌اش رسیده، باز هم عبورومرور بر فراز آن ادامه دارد، تا جایی که نه فقط در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، بلکه در گینس هم برای خود جایی رقم زده است. یادی از پل شاه‌عباسی با این حساب، فکر می‌کنید که این پل تماما فولادی است؟ خیر! نکته مهم و اعجاب‌انگیز ورسک همین است که در ساخت آن نه از آهن و فولاد استفاده شده و نه از ملات مسلح (ملاتِ آرماتوردار). این بنا درست مثل خانه‌های امروزی از سیمان و شن و آجر ساخته شده و به ‌همین دلیل، می‌توان آن را یک معماری بی‌نظیر در استفاده از مصالح ساختمانی به حساب آورد که بیننده را ناخودآگاه به یاد پل شاه‌عباسی می‌اندازد. می‌گویند، وقتی قرار است یک سازه تازه در شهر بنا شود، باید در طراحی‌اش به سازه‌های کهن‌تر آن منطقه توجه کرد و ورسک از این نظر ما را به یاد پل تاریخی روستای ورسک می‌اندازد که عمری هفت‌قرنی دارد. شیب زیاد مسیر راه‌آهن به سمت ایستگاه گرگان طراحان را مجبور کرد، ریل‌گذاری را به‌گونه‌ای انجام دهند که قطار آرام آرام از نشیب کوه بالا برود تا در هنگام بازگشت، بتواند با مهار سرعت، آرام‌تر این شیب را پشت سر بگذارد. طراحی این قسمت از مجموعه پل‌های ورسک هم دیدنی است، چراکه می‌شد با حفر چند تونل و احتمالا اندکی خطر، از خیر این همه هزینه گذشت، اما طراحان تصمیم گرفتند به جاذبه‌های طبیعی منطقه احترام بگذارند و مسیر را با فرازوفرودهایش از جداره کوه‌ها، گران‌تر کنند تا امنیت مسافران محفوظ بماند. اگرچه می‌گویند این منطقه به سه خط طلا معروف بوده، واقعیت این است که هزینه بالای عبور ریل و پل‌سازی در این منطقه، آن سه خط طلا را واقعا طلایی کرد. از پل ورسک چه می‌آموزیم؟ شاید، ارتباط‌دادن معماری پل ورسک به آنچه امروز در خانه‌هایمان به‌عنوان معماری می‌شناسیم، کار سختی باشد، اما بگذارید به یک نکته کمتر دیده‌شده درباره این پل بپردازیم. معماری ورسک می‌توانست ساده و درعین‌حال تماما مکانیکی و خشک باشد. ممکن بود برای هزینه کمتر و استفاده بیشتر از فضای طبیعی کوه، سازه‌هایی به‌مراتب نخراشیده و نتراشیده کار انتقال ریل‌ها را از این سو به آن سو به عهده بگیرد، اما کاری که طراحان پل ورسک انجام دادند، هنرنمایی بود، یک هنرنمایی عظیم. اگر امروز قریه کوچک و 10خانواری عباس‌آباد به روستای پرجمعیت ورسک بدل شده و اگر امروز این پل یکی از گردشگاه‌های شمال ایران است، خواهی‌نخواهی ارتباط مستقیمی به وجهه هنری آن دارد. خانه‌هایی که این روزها باب دندان مشتری‌هاست، خانه‌هایی مکعبی است که در آن، طراح هر سانتی‌متر از فضا را با سقفی سرپوشیده کرده است. سؤال اینجاست که آیا چنین خانه‌هایی می‌تواند در حد و اندازه خود، شبیه به پل ورسک ماندگار و معروف شود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.