اثرات کسری پایدار بودجه آموزشوپرورش
صمد برزویان.عضو هیئت علمی دانشگاه علامهطباطبایی دکترای اقتصاد آموزشوپرورش
مطالعات و بررسیهای مقایسهای اعتبارات مصوب و عملکرد قوانین بودجه کشور نشاندهنده یک کسری پایدار در بودجه سنواتی کل دولت است؛ بهعنوان مثال در سال 1396 درآمدهای دولت حدود 174هزارمیلیاردتومان پیشبینی شده، درمقابل هزینههای عمومی دولت حدود 254هزارمیلیارد تومان بوده؛ یعنی بیش از 30 درصد هزینههای دولت، از واگذاری داراییهای سرمایهای (فروش نفت) و واگذاری داراییهای مالی تأمین میشود. بنابراین کسری بودجه سنواتی دولت که ناشی از اقتصاد تکمحصولی، همچنین نظام ناکارآمد مالیاتی و... است، تأثیر مستقیم روی بودجه بخش آموزشوپرورش میگذارد، بهطوریکه در حدود 20 سال گذشته 15 تا 30 درصد کسری بودجه در نظام آموزشوپرورش مشاهده میشود. بااینحال در گفته تمام مسئولان حاکمیتی تأکید شده و میشود که نهاد آموزش یک نهاد سرمایهای است که باید با نگاه سرمایهگذاری، منابع مالی آموزشوپرورش تأمین و تخصیص داده شود، ولی متأسفانه این امر در اختصاص منابع کمتر اهمیت پیدا کرده است. به عبارت روشنتر، در نگاه مدیران ارشد نظام جمهوری اسلامی و تصمیمگیرندگان تخصیص منابع بین برنامههای کلان کشور، آموزشوپرورش یک نوع سرمایهگذاری و بهطورکلی عامل اصلی توسعه پایدار در اقتصاد دانشبنیان کشور است، اما در عمل کسری بودجه ادامهدار، سهم بسیار ناچیز هزینههای کیفیتبخشی و غیرپرسنلی آموزشوپرورش (کمتر از دو درصد)، سهم بودجه آموزشوپرورش از بودجه عمومی دولت در سال 1396 کمتر از 10 درصد (متوسط جهانی که بیش از 15.5 درصد)، حداقل حقوق فرهنگیان و افزایش مطالبات روزافزون معلمان و مهمتر از همه کاهش مرجعیت معلمان در سطح جامعه، خانوادهها، دانشآموزان و... در نظام آموزشوپرورش مشاهده میشود. بهطورکلی اقتصاد تکمحصولی (نفت) و نظام ناکارآمد مالیاتی کشور باعث عدم پایداری در منابع مالی دولت شده و کسری پنهان و آشکار بودجه دولت را به دنبال داشته است. این عدم ثبات در منابع دولتی منجر به کسری شدیدتر و پایدار بودجه آموزشوپرورش شده است که در ذیل به برخی از اثرات کسری بودجه یا مسائل و مشکلات ناشی از عدم کفایت منابع مالی و توزیع نابرابر تخصیص در آموزشوپرورش اشاره میشود: 1- کاهش شدیدتر اعتبارات کیفیتبخشی )غیرپرسنلی( کاهش حجم و کیفیت فعالیتهای پرورشی / کاهش فعالیتهای کیفی آموزشی / کاهش فعالیتهای پژوهشی / کاهش فعالیتهای بهداشت و سلامت در مدارس / عدم انجام فعالیتها و برنامههای فناوری اطلاعات و ارتباطات / کاهش برنامههای آموزش نیروی انسانی / قانونگریزی مدیران مدارس / کمبود سرانه واحدهای آموزشی / تضعیف هویت ملی و دینی / نابرابری بیشتر در تخصیص اعتبارات غیرپرسنلی (حاکمیت سیستم چانهزنی) 2- کاهش اعتبارات عمرانی )تملک داراییهای سرمایهای( کاهش فعالیتهای توسعه فضاهای آموزشی / افزایش تراکم کلاس / فرسودگی ساختمانها و کاهش هزینههای تعمیر و تجهیز مدارس / افزایش درصد ساختمانهای استیجاری و غیراستاندارد/ نبود فضاهای آموزشی متناسب با نیازها و روشهای جدید آموزشی/ استفاده از مصالح غیراستاندارد در تکمیل فضاهای آموزشی/ عدم تعادل در تخصیص اعتبارات عمرانی (حاکمیت سیستم چانهزنی) 3- حفظ حداقل حقوق پرسنلی کاهش قدرت خرید فرهنگیان / افزایش نیروهای حقالتدریس/ کاهش انگیزه فرهنگیان، بهویژه معلمان/ ممنوعیت استخدام نیروهای قراردادی و حقالتدریس/ اجرای قوانین تبعیضآمیز در بین کارکنان دولت/ عدم تحقق اجرای عدالت/ افزایش مطالبات فرهنگیان. / توجه به مسائل و چالشهای فوق ناشی از کمبود منابع و عدم مدیریت بهینه منابع، راهبردها و راهکارهایی برای برونرفت از وضعیت موجود در راستای تأمین منابع کافی، عادلانه و کارا در نظام آموزشوپرورش ارائه شده است. 1- یافتن منابع مالی جدید اخذ مالیاتهای ویژه برای آموزشوپرورش/ توسعه مدارس غیرانتفاعی/ واگذاری امور غیرمرتبط آموزشوپرورش به بخش غیردولتی/ استفاده از صندوق ذخیره ارزی برای تملک داراییهای سرمایهای (احداث مدارس استاندارد و تجهیز مدارس) / افزایش سهم هزینههای آموزشوپرورش از منابع دولتی (با توجه به سرمایهایبودن آموزش) / اصلاح، نوسازی و طراحی الگوی مشارکت مردم/ جابهجایی منابع یا بازیابی هزینهها و تخصیص مجدد در سطح کلان (با تأکید بر امور آموزش در عمل، نه شعار) 2- مدیریت بهتر منابع اصلاح، نوسازی و طراحی الگوی تخصیص منابع مالی با رویکرد عدالت و کارایی / سازماندهی بهتر دانشآموزان (تجمیع مدارس با تراکم جمعیت کمتر و استفاده از آموزشهای مجازی) / ساماندهی بهتر نیرویانسانی (تعادل در بهکارگیری نیروی انسانی در بین مناطق، مدارس، ستادی و آموزشی) / ضابطهمندکردن توسعه مدارس در مناطق کمجمعیت/ اصلاح، نوسازی و بهبود ساختار تشکیلاتی؛ از ستاد تا مدرسه/ کاهش نیروهای پشتیبانی ادارات و مدارس (درجهبندی مدارس و مجتمعهای آموزشی) / اصلاح، نوسازی و طراحی الگوی نظارتی کارآمد بر مصرف بودجه/ تحلیل هزینه، فایده دورههای مختلف تحصیلی/ آموزش نیروهای انسانی (آموزش معلمان، بهویژه مدیران درخصوص استفاده کارآمد از منابع موجود) 3- تغییر روشهای آموزشوپرورش تغییر ساختار برنامههای درسی و طول دورههای تحصیلی/ تعدیل اهداف دورههای تحصیلی آموزشوپرورش/ اصلاح، نوسازی و طراحی نظام ارزشیابی جامع تحصیلی/ ارائه خدمات آموزشی متکی بر فناوری جدید/ استفاده و بهکارگیری شیوههای متنوع و منعطف در ارائه خدمات آموزشی/ تمرکززدایی تدریجی و متعادلسازی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.