به بهانه چهارمین سال درگذشت محمد زهرایی
پراکندن عطر اهل قلم
سیدابوالحسن مختاباد
درآمد: فردا، ۲۷ مرداد، چهارمین سالمرگ زندهیاد محمد زهرایی است. همزمانی مرگ این ناشر و فرهنگی مرد کمنظیر، با روز ۲۸ مرداد و نیز علقه و علاقهای که او به مرحوم مصدق داشت و نیز تلاش طاقتسوزی که برای انتشار مجموعه کتابهای استاد محمدعلی موحد (خواب آشفته نفت) در این زمینه تاریخی انجام داد، برآنم داشت که به نکتهای اشاره کنم که شاید گوشهای دیگر از ظرفیتهای پنهان او را آشکار کند. به یاد دارم سالی را که مجموعه کتابهای استاد محمدرضا شفیعیکدکنی از عطار نیشابوری از سوی انتشارات سخن به بازار کتاب راه یافته بود و دکتر محمدعلی موحد در نشست نقد و بررسی این مجموعه در روز سهشنبه، ۲۰ فروردین ۱۳۸۷ بهدرستی بر نکتهای انگشت تأکید نهاد که نگارنده آن را بهعنوان تیتر سخنان او برگرفت و در همشهریآنلاین منتشر کرد؛ «شفیعیکدکنی عطر عطار را منتشر کرد». مراد آقای موحد این بود که عطار و آثارش که سالیانسال از سوی برخی دیگر از مصححان معرفی و منتشر شده بودند، تا قبل از انتشار آثار استاد شفیعیکدکنی، حق و جایگاهش در جامعه ادبی و فرهنگی و نیز عموم مردم فارسیزبان شناخته نشده بود، اما استاد شفیعی با توجه به جایگاهی که در عرصه شعر و ادب و تحقیق و پژوهش داشتند و دارند، کاری کرد کارستان و «بوی شعر و فکر عطار را در جامعه پراکند و بهنوعی به آن رنگوبویی تازه داده است». میانه: از این تمثیل میخواهم استفاده کنم و همین نکته را درباره استاد دکتر موحد بیان کنم و بگویم که آقای موحد تا قبل از اینکه محمد زهرایی آثارش را منتشر کند، نویسنده و حقوقدان برجستهای بود که جامعه فکری و فرهنگی، در نهایت از او یک تصحیح از مقالات شمس را به یاد داشت و نیز ترجمه و تصحیح سفرنامه ابنبطوطه. البته که اهل دقت و نظر باوری دیگر نسبت به او داشتند، اما آقای موحد هنگامی شناخته و شناسانده شد که محمد زهرایی او را صید کرد و البته پیش از آن، خود صید استاد موحد شد و به گمانم بسیاری چیزها را وقف این دانشیمرد عرصه فرهنگ و تاریخ کرد. مثل تمثیل مولانا در مثنوی که فرمود: تو مگر آیی و صید او شوی دام بگذاری به دام او روی عشق میگوید به گوشم پست پست صید بودن خوشتر از صیادی است و واقعا همانند پروانهای به دور استاد موحد میگشت. به قول مولانا بر درم ساکن شو و بیخانه باش دعوی شمعی مکن پروانه باش تا ببینی چاشنی زندگی سلطنت بینی نهان در بندگی و این خدمت به استاد موحد را عاشقانه انجام میداد و نه از سر طمع و... و بعید میدانم آقای موحد بتوانند نهتنها ناشر که حتی دوستی چنین عاشق و صادق پیدا کنند. غیرتی نسبت به ایشان داشتند که واقعا در کمتر کسی دیده بودم. مجلدات خواب آشفته نفت ابتدا قرار بود به صورت خاطرات آقای موحد منتشر شوند، اما این ایده را که این کتابها باید خود به مرجعی مهم در عرصه تاریخنگاری معاصر تبدیل شوند مرحوم زهرایی در ذهن استاد موحد کاشت و با سماجت و پیگیریای که تقریبا تنها منحصر به او بود و بس و البته بسیجکردن تیمی کارکشته و در خدمت استاد کار را به جایی رساند که کتابها از وضعیت خاطرهگونه بهدر آمدند و قامت تحلیل یک مورخ و شاهد صادق بسیاری از رخدادهای تاریخ معاصر را بر خود گرفتند و منتشر شدند. همچنان که کتاب شرح استاد بر فصوصالحکم را چنین کرد. برایم تعریف کرد که روزی استاد موحد از برخی دستنوشتههای خود درباره کتاب فصوص سخن گفت و این زهرایی بود که تیمی را بسیج کرد برای پیداکردن آن دستنوشتهها در زیرزمین استاد موحد و در نهایت کار را به جایی رساند که کتاب جامه طبع بر خود گرفت؛ همچنانکه درباره آثار دیگر استاد نیز چنین کرد؛ چه آثاری که منتشر شدند (همانند چاپ تازه سفرنامه ابنبطوطه) که از منظر نفاست و زیبایی و نیز ویراسته و پیراستهشدن، تقریبا اثری بینظیر است و در زمره یادگارهای آن مرحوم که نماند تا محصول آخرین دسترنجهایش را در بازار کتاب مشاهده کند و چه آثاری که منتشر نشدند و نگارنده چقدر غبطه خورد و البته شگفتزده شد که استاد موحد تصحیح مثنوی را به ناشری دیگر سپرد (از قرار انتشارات فرهنگستان) و جالب اینکه از قرار معلوم هنوز منتشر نشده است و چه نیکوست که آقای موحد کتاب را به جایگاه قبلی و اصلیاش بازگرداند و حق دوستی را بهجا آورد. انجام: قصد نگارنده کمانگاشتن تلاش استاد موحد نیست، بلکه توجهدادن اهل قلم و فرهنگ به حضور ناشری فرهنگی و پای کار همانند مرحوم محمد زهرایی است که چگونه میتواند یک ظرفیت فرهنگی را شناسایی و بلوغ و باورمندی را در او دمیده و به جایی برساند که هماکنون همانند نگینی در میان اهل فکر و قلم بدرخشد و شعلههای وجود معنویاش را بر همه بتاباند. یاد مرحوم زهرایی گرامی باد و نفس استاد موحد زنده و شعله وجودش تابنده و طربناک.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.