|

رقابت‌های قبیله‌ای و سرنوشت کنیا

سیاست در کشور آفریقایی کنیا ریشه در تاریخچه دو سلسله دودمانی «کنیاتاها» و «اودینگاها» دارد. دانیل آراپ مویی، دومین رئیس‌جمهور این کشور، طولانی‌ترین دوران حکومت را تا امروز (24 سال) داشته و موآیی کیباکی، سومین رئیس‌جمهور نیز، از سال 2002 تا 2013 بر سر قدرت بوده، اما نکته مهم مصاف دائمی بین دو قدرت کنیاتا و اودینگا بوده است. برای درک بهتر وضع فعلی بعد از برگزاری انتخابات هشتم آگوست با پیروزی کنیاتا در برابر اودینگا، بی‌فایده نیست نظری کوتاه به ریشه‌های این دو دودمان قدرتی داشته باشیم. جوموکنیاتا و جاراموگی اوگینگا وقتي در قید حیات بودند، فضای سیاسی کنیا را حتی پیش از استقلال به دست داشتند. هر دو رهبری کاریزماتیک برای مردمان خود (کنیاتا برای قبیله کیکویو و اودینگا برای لو، دومین گروه نژادی کنیا) به شمار می‌رفتند. هر دو با قدرت و تلاشی در خور توجه در قدرت‌بخشیدن به پیروان خود از پای نایستاده، بیشترین تلاش را برای حمایت مردم از دسیسه‌های نظام استعماری بریتانیا از خود نشان دادند و برای همین هم بود که از سوی پیروانشان به رهبری با فره ایزدی شناخته می‌شدند. آنها مبارزانی ملی‌گرا بوده و از حمایت شدید دیگر رهبران قدرت‌مدار کنیا برای کسب استقلال برخوردار بودند. جامعه کیکویو دوران سختی را در زمان اولیه آغاز استعمار داشتند و استقلال آنان از سوی استعمارگران گرفته شده بود. بسیاری از مردم بی‌خانمانی که دیگر همچون گذشته مالک اراضی خود بودند، نمی‌توانستند به‌واسطه قدرت استعمار بر سر زمین‌هایشان باشند، آسیب‌های فراوانی را متحمل شدند. برای همین بود که مردم کیکویو برای رهایی از شر استعمار خود را وارد جنبش مبارزاتی کرده در گروه رادیکال مائو مائو فعال شدند و در اواخر دهه 1950 مبارزات خود را علیه استعمار تشدید کردند. اما با تمام این احوالات، این جنبش انقلابی فقط در برابر ستون استعمار عمل نمی‌کرد که دیگر گروه‌ها و سازمان‌ها و حتی صنوف تجاری در این مبارزات مشارکت داشتند. مخالفت و مبارزه با قدرت‌های استعماری روز به روز گسترده می‌شد و بسیاری از مردم قبیله لو (Lue) مأموریت مبارزاتی را در بنادر و حتی دیگر مناطق بر عهده داشتند. جومو کنیاتا که رهبر واقعی در برابر حاکمیت استعمار بود، انگ تروریستی و عضویت در جنبش منع‌شده مائو مائو را خورد. این اتفاق شوم هنوز که هنوز است به‌عنوان حادثه‌ای ناگوار در کتب درسی دانشجویان رشته حقوق تدریس می‌شود. متعاقب چنین شرایطی بود که او به مدت هفت سال پیش از آنکه سال 1961 به تبعید فرستاده شود، در زندان به‌سر برد. کنیاتا به‌تدریج هم‌زمان با دوران محکومیتش در زندان و با ادامه مبارزات خود توانست اتحادیه آفریقایی کنیا را تأسیس کند که بعدها بخشی از اتحادیه ملی آفریقایی کنیا (کانو) محسوب شد. اما، اوگینگا اودینگا نیز با اراده‌ای مصمم و قوی با استفاده از راهکارهای خاصی، مبارزه با استعمار را با ائتلاف گروه‌های دیگری از مردم ادامه داد و برای آزادی کنیاتا از هیچ کوششی دریغ نورزید. ادامه مبارزات موجب آزادی کنیاتا از زندان شد و اودینگا برای به‌قدرت‌رسیدن کنیاتا به‌عنوان اولین رئیس‌جمهور استقلال کنیا اقدام کرد. کنیا در سال 1964 به استقلال رسید و بالاخره کنیاتا نخستین رئیس‌جمهور و اودینگا به نخست‌وزیری او منصوب شد. کنیاتا در کتابش با نام«رنج بدون تلخی» به‌عنوان رهبر ملی کشور به همه افراد و گروه‌ها با هر عقیده‌ای اعلام کرد که می‌توانند برای کمک به ساختن کنیایی جدید در کشور مانده و همکاری کنند. ده سال بعد از این ماجرا، کشور با توسعه چشمگیری روبرو شد. کشاورزانی که بیشترشان از قبیله کیکویو بودند، برای تولید و حفظ محصولات کشاورزی تلاش بسیاری کردند. فضای جامعه کم‌کم از رنگ استعمار چهره عوض کرد و حتی در رشته ورزش برخی به قهرمانی المپیک دست یافتند. در این زمان بود که کنیا به‌عنوان الگوی مبارزه با استعمار شهره عام و خاص شد و شهروندان کنیایی چه در داخل کشور و چه خارج، از اعتبار بالایی برخوردار شدند. اما این همه داستان نبود که در طرف دیگر بوی خوبی به مشام نمی‌آمد. جمعیت به ‌سرعت در حال افزایش بود و هر چقدر حکومت برای پیشرفت آموزش، درمان، مسکن و... تلاش می‌کرد، نمی‌توانست جوابگوی کامل نیازها باشد. بسیاری به حاشیه رانده شدند و در این میان مردم قبیله لو و بسیاری از دیگر قبایل کوچک نیز جزء آنها بودند. پایان ماه عسل ماه عسل سیاسی بین کنیاتا و اودینگا کم‌کم با فشارهای جدی مواجه شد. فلسفه سیاسی اودینگا با گرایش سوسیالیستی و نگاه به چین، اتحاد جماهیر شوروی و ورشو نمونه روشنی در زمان وقوع جنگ سرد بود. با طرفداری اودینگا از شرق و کنیاتا از غرب، دو جبهه مخالف در فضای سیاسی کنیا را شاهد بودیم. اودینگا نیز در کتابش با عنوان «هنوز با آزادی فاصله داریم»، نوشت: برای بسیاری استقلال هنوز وارد این مملکت نشده، بلکه فقط قدرتی جای خود را به دیگری داده است. در نهایت، او از قدرت کناره‌گیری کرد و یکی از تلخ‌ترین دوران تاریخ آفریقا رقم خورد. از آن زمان بود که او و بعدها پسرش ریلا مورد بسیاری بی‌مهری‌ها، آزار و محرومیت از هرگونه صحبت و فعالیت سیاسی قرار گرفتند. کنیاتا، دانیل آراپ مویی را برای پذیرش پست نخست‌وزیری دعوت کرد که تصور داشت بعد از خودش قدرت را به دست گیرد. مویی که از گروه نژادی بزرگی به شمار نمی‌رفت، گویی بهترین گزینه در برابر ائتلاف همه گروه‌های سیاسی آن زمان بود. کنیاتا در سال 1978 درگذشت و مویی که بعدها 24 سال قدرت را در دست داشت، جایگزین او شد. دوران نزدیک به ربع قرنی که از آن به‌عنوان «دهه هدررفته» یاد می‌کنند. دورانی که همه فعالیت‌های سیاسی به تعطیلی کشیده شد و فضای سیاسی به حاکمیت تک‌حزبی درآمد. اما در طرف دیگر صحنه، آزار سیاسی اودینگا نیز تمام نشده بود. به‌هرحال، هر دو پدر و پسر با کودتای نظامی که منجر به کشته‌شدن صدها سرباز و نیز شهروندان بود، پیوند زده شده بودند. ریلا به مدت شش سال بدون محاکمه به زندان افتاد و در 1989 آزاد شد. اما کمتر از یک سال، دوباره زمانی که برخی دیگر از احزاب چون کنت ماتیبا و چارلز روبیا فعالیت سیاسی داشتند، به زندان افتاد. اودینگا در سال 1991 آزاد و از ترس ترور به نروژ فرار کرد. بازگشت به مبارزه با بازگشت سیاست چندحزبی به کشور، ریلا به کنیا مراجعت کرد و با پیوستن به دموکراسی ترمیمی گونه‌هایی از ائتلاف‌ها، ادغام‌ها و احزاب سیاسی جدید در فضای سیاسی ظاهر شد. در اتفاق حیرت‌انگیزی، ریلا حتی به همراه مویی حزب نوین کانوی جدید را که امروزه کانو نامیده می‌شود، به راه انداخت و اتفاقا همین اقدام او سبب شد برخی از حامیانش او را شخصیتی فرصت‌طلب برای کسب قدرت بدانند. درهمین‌حال، در بیشتر دوران حکومت مویی، قبیله کنیاتا به دور از امور سیاسی نگه داشته می‌شد و مویی، اوهور کنیاتا را جایگزین خود در نظر گرفته بود. همین امر موجب حیرت و کناره‌گیری بسیاری از سیاست‌مداران پرنفوذ حزبی شد، چراکه آنها یقین داشتند که کنیاتا تجربه کافی کشورداری را ندارد. کنیاتا در 2002 از جانب حزب کانو در برابر موای کیباکی که مورد حمایت ریلا اودینگا بود، نامزد انتخابات شد. در این انتخابات، کنیاتا شکست خورد و رهبر مخالفان شد. اودینگا، باوجود مبارزات انتخاباتی با کیباکی و در زمان قدرت او، در عمل نادیده گرفته شد. به دنبال چنین خیانتی، اودینگا با دیدن این شرایط ائتلاف سیاسی پرقدرتی را با نام حرکت دموکراتیک پرتقالی (ODM) بنا نهاد. در یک بازی شگفت‌آور، کنیاتا به طرفداری از کیباکی در برابر اودینگا در انتخابات 2007 ظاهر شد و کیباکی با فاصله‌ای نزدیک رقیبش، اودینگا به پیروزی رسید. در این زمان بود که درگیری‌ها در نایروبی و دیگر شهرها آغاز شد و در نتیجه بسیاری کشته و زخمی یا بی‌خانمان شدند. دادگاه بین‌المللی جنایی در این میان کنیاتا را مقصر خواند و محکوم کرد و به دادگاه فراخواند، اما در نهایت با تشکیل حکومت ائتلافی ریلا نخست‌وزیر شد. در مسیر برگزاری انتخابات 2013، کنیاتا در جایگاه رهبری ائتلاف جدیدی به نام Jubilee دوباره ریلا را که ائتلاف سیاسی دموکراسی اصلاحات را تأسیس کرده بود، به کناری زد و در مبارزه‌ای تنگاتنگ کنیاتا پیروزی خود را برای حکومت بعدی جشن گرفت. برخورد سلیقه‌ها از نظر شخصیتی، اوهورو کنیاتا و ریلا اودینگا فرق چنانی با هم ندارند. کنیاتا در دهه 50 زندگی از ریلا که در دهه 70 به‌سر می‌برد، جوان‌تر بود. گویی سرنوشت این‌گونه مقدر داشت که کنیاتا فرزند کنیاتای نخستین رئیس‌جمهور به پیروزی برسد. اودینگا طرفدار مکتب فکری پدرش در حمایت از مائو و در‌صدد طراحی اداره امور براساس دیدگاه چپ بود. بنابراین از ابتدای ماجرای مبارزات سیاسی، اختلاف اصلی این دو براساس نوع تفکر و گرایش‌های فکری سیاسی رقم خورده است. انتخابات 2017 بار دیگر این دو را به میدان مبارزه دعوت کرد و برای اودینگا که این‌بار آخرین فرصت محسوب می‌شد، مبارزه سخت‌تر بود. اما نتایج انتخابات هشتم آگوست بار دیگر به‌قدرت‌رسیدن کنیاتا، همان فرزند نخستین رئیس‌جمهور کنیا را در برابر اودینگا نشان داد. گویی تاریخ تکرار می‌شود و مبارزات برای کسب قدرت در این منطقه آفریقا ادامه دارد. منبع: نیوآفریکن

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.