«لطفیزاده» سرآغاز ورود احساس به دنیای ریاضیات بود
مردی با اندیشهای بدون مرز
مهدی وجودی
ابراز حالات و احساسات انسانی، نیاز به دقت اعشار ندارد و معمولا با واژههای کیفی (متغیرهای کلامی) بیان میشود. این همان نکتهای است که پروفسور «لطفعلی عسگرزاده» (لطفیزاده) را بر آن داشت تا خلأیی که بین دنیای زندگی ما انسانها و ریاضیات وجود داشت، پر کند و نتیجه آن بازشدن افقی جدید در علم با عنوان منطق فازی یا منطق غیردقیق بود. منطق فازی از دید ریاضیات کلاسیک، دقیق نیست، ولی اگر علم بخواهد در خدمت جامعه بشری درآید و مشکلات آن را حل کرده و با آنها ارتباط برقرار کند، باید صفر و یک را کنار بگذارد و بتواند با دنیای رنگین و پر از احساس ما انسانها کنار بیاید. به این ترتیب بود که طیف عظیمی وارد عالم سیاه و سفید ریاضیات کلاسیک شد و ریاضیات توانست واژههای کلامی ما انسانها را درک کند. مفاهیم نادقیق بسیاری در پیرامون ما وجود دارد که آنها را به صورت روزمره در قالب عبارتهای مختلف بیان میکنیم. بهعنوان مثال، وقتی میگوییم «هوا خوب است»، درواقع هیچ کمیتی برای خوببودن هوا مطرح نیست تا آن را اندازه بگیریم، بلکه این یک حس کیفی است ولی همه ما انسانها بدون نیاز به اعداد و ارقام دماسنج و بادسنج و رطوبتسنج هم میتوانیم حس کنیم هوا خوب است. در واقع، مغز انسان با درنظرگرفتن عوامل مختلف و براساس تفکر استنتاجی جملات را تعریف و ارزشگذاری میکند که مدلسازی آنها به زبان و فرمولهای ریاضی، اگر غیرممکن نباشد، کاری بسیار پیچیده خواهد بود. منطق فازی تلاش میکند شیوههایی را که برای طراحی و مدلسازی یک سیستم نیازمند ریاضیات پیچیده و پیشرفته است، با استفاده از مقادیر زبانی و دانش فرد خبره جایگزین کند. بنابر اطلاعات پایگاه دیدهبان علم ایران، پروفسور «لطفیزاده» در سال ۱۲۹۹ شمسی برابر با ۱۹۲۱ میلادی در باکو متولد شد. پدر او یک روزنامهنگار ایرانی و مادرش یک پزشک روس بود. او در ۱۰ سالگی همراه با خانواده به خانه پدری مراجعت کرده و در تهران ساکن شد. وی تحصیلات متوسطه را در کالج البرز (دبیرستان البرز فعلی) به پایان رساند و با کسب رتبه دوم در کنکور سراسری در رشته برق و الکترونیک دانشگاه تهران پذیرفته شد و در سال ۱۳۲۰ با مدرک لیسانس از آن دانشگاه فارغالتحصیل شد. پروفسور «لطفیزاده» سپس دوره فوقلیسانس مهندسی برق را در انستیتوی تکنولوژی ماساچوست (MIT آمریکا) شروع و در نهایت در سال ۱۳۲۷، مدرک دکتری خود را از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد. پس از آن در همان دانشگاه، تحقیقات خود را در زمینه نظریه سیستمها آغاز کرد و سپس در سال ۱۳۳۴ بهعنوان پژوهشگر به مرکز مطالعات پیشرفته «پرینستون» دعوت شد. وی در سال ۱۳۳۵ کار تماموقت خود را با سمت استادی در دانشکده مهندسی برق دانشگاه «برکلی» آغاز کرد و در فاصله سالهای ۱۳۴۶-۱۳۴۱ ریاست این دانشکده را بر عهده داشت. امروز، هر آنچه به نام هوش مصنوعی شناخته میشود، بر پایه منطق فازی بنا نهاده شده و از همان اصول اولیهای استفاده میکند که پروفسور «لطفیزاده» برای اولینبار در سال 1343 شمسی آن را معرفی کرد. تفاوتی نمیکند که این هوش مصنوعی هدایت کاملا خودکار قطار را در دست دارد یا شستوشوی هوشمند لباسهای ما را در یک ماشین لباسشویی خانگی. منطق فازی بیش از بیست سال پس از معرفی، از دانشگاهها به بیرون راه نیافت، زیرا کمتر کسی معنای آن را درک کرده بود. در اواسط دهه ۸۰ میلادی، برای اولینبار، صنعتگران ژاپنی معنا و ارزش صنعتی این علم را دریافته و منطق فازی را به کار گرفتند. اولین پروژه آنها طرح هدایت و مهار تمامخودکار قطار زیرزمینی شهر سندای بود که به دست شرکت هیتاچی برنامهریزی و ساخته شد. استفاده از منطق فازی در این قطارها در خدمت سرنشینان برای راحتی و آسودگی بیشتر به هنگام آغاز حرکت، شتابگرفتن و ترمز بود تا کمترین فشار را به سرنشینان وارد کند. از آن پس، منطق فازی بسیار سریع در فناوری دستگاههای صوتی و تصویری ژاپنیها راه یافت. (از جمله نلرزیدن تصویر فیلم دیجیتال هنگام لرزش دست فیلمبردار.) اروپاییها بسیار دیر، یعنی در اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی، پس از خوابیدن موج بحثهای علمی در رابطه با منطق فازی، استفاده صنعتی از آن را آغاز کردند. دکتر «لطفیزاده» موفق به دریافت ۹ مدال علمی شد که پنج مدال به مناسبتهای گوناگون از سوی انستیتوی مهندسی برق و الکترونیک آمریکا و چهار مدال دیگر از سوی انستیتو مهندسی مکانیک آمریکا، انجمن علوم مهندسی آمریکا، آکادمی علوم جمهوری چک و انجمن بینالمللی سیستمهای هوشمند به وی اهدا شده است. همچنین، وی موفق به دریافت ۱۴ جایزه علمی شد که از آن جمله میتوان به جایزه اهدایی بنیاد معروف هوندای ژاپن اشاره کرد. پروفسور «لطفیزاده»، بیش از ۲۰۰ مقاله تخصصی را به تنهایی در کارنامه علمی خود دارد و جزء دانشمندان دارای بیشترین ارجاع (پراستناد) در مقالات علمی دنیاست. دانشگاه تهران در اسفند سال ۱۳۹۴ به پاس خدمات علمی پروفسور «عسگرزاده»، به این دانشآموخته پیشین خود دکتری افتخاری اعطا و از سردیس وی رونمایی کرد. دانشگاههای مختلف جهان دهها دکتری افتخاری به این چهره ماندگار علمی اعطا کردهاند. ایشان شخصا اعتقادی به ملیت نداشت و به معنای واقعی یک فرد بینالمللی بود و اعلام میکرد مسائلی عمیقتر از ملیت در زندگی وجود دارد. وی در یکی از مصاحبههایش تأکید میکند: «مسئله این نیست که من آمریکایی، روس، ایرانی، آذربایجانی یا هر چیز دیگری هستم» و ادامه میدهد: «شخصیت من توسط همه این مردم شکل گرفته است و من در میان همه آنها کاملا راحتم». ما هم به احترام نظر این استاد بزرگوار، بحثی درباره ملیت و تعلقات مکانی و زبانی ایشان به میان نمیآوریم و وی را متعلق به کل ملل میدانیم که توانست با همین اندیشه بدون مرز خود، مرزهای بین انسان و ریاضیات را نیز بردارد و ریاضیات را وادار به پذیرش کلام آدمیان کرده و آن را در مسائل کاربردی زندگی انسانها به کار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.