مفاهیم اجتماعی به یک منطق خاکستری نیازمند است
منطق فازی، انقلابی در پژوهشهای اجتماعی
معصومه کمالالدینی. دانشجوی دکترای جامعهشناسی
منطق فازی (Fuzzy logic) دیدگاهی نو در روششناسی پژوهشهای اجتماعی است که به محض تولد، جایگاهی پررنگ در خانواده روشهای تحقیق باز کرد. این روش تحقیق در برابر منطق مقولهای (Categorical logic) یا کلاسیک در علم متولد شد و رشد کرد، یعنی همان منطقی که بر زباننویسی کامپیوترها حاکم است: منطق صفر و یک، درست یا نادرست. چنین منطقی در فضای آموزشی نیز بر مفاهیمی چون دانشآموز زرنگ، تنبل، خوب و بد تأکید میکرد، بدون درنظرگرفتن درجات خوببودن یا تنبلبودن. این مفاهیم همه برگرفته از منطق رایج آن زمان بود، منطق کلاسیک ارسطویی. این منطق همه چیز را در فرایند خطی و سیاه یا سفید میدید: «براساس اصول و مبانی این منطق همه چیز مشمول یک قاعده ثابت میشود که یا آن چیز درست است یا نادرست».1 این منطق مشهور به دودویی یا دو ارزشی، همه جهان را درست یا نادرست سیاه یا سفید و صفر و یک میبیند. درحالیکه ما در علوم انسانی و مهمترین شاخه آن علوم اجتماعی، با پدیدههایی مواجه هستیم که دو ارزشی و مطلق نیست، بلکه چندبعدی است که شناخت علل ایجاد آنها در یک شبکه علی (Causual network) به شناخت علمی و بهتر محقق از آن پدیده کمک میکند. مفاهیم اجتماعی را نمیشود براساس منطق سیاه و سفید شناخت، بلکه به یک «منطق خاکستری» نیازمند است. منطق فازی همان منطق خاکستری مورد نیاز است که در فضای نقد بر مطلقگرایی منطق کلاسیک (Classical logic) و رشد اصل عدم قطعیت شکل گرفت و شکوفا شد. این اصل را «هایزنبرگ» در سال 1920 و در فیزیک کوانتوم کشف کرد. «هایزنبرگ» نشان داد حتی اتمهای مغز نامطمئن هستند و با اطلاعات کامل نمیتوانید چیزی بگویید که صد درصد مطمئن باشید.1 بهطور کلی باید گفت دنیای ما انسانها، دنیای عدم قطعیتها و پدیدههای مبهم است و پذیرش این فکر بود که «ماکس بلک» و پروفسور «لطفیزاده» را به دنیای «مجموعههای فازی» راهنمایی کرد. «ماکس بلک» مقالهای به نام ابهام در سال 1937 نوشت و چند سال بعد در سال 1965، پروفسور «لطفیزاده» ریاضیدان، مهندس برق و استاد دانشگاه کالیفرنیا، که تباری ایرانی هم داشت، مقالهای با عنوان مجموعههای فازی منتشر کرد. او در این مقاله، نام «فازی» را برای این مجموعهها در نظرگرفت تا مفهوم فازی را از منطق دودویی دور کند. پروفسور «لطفیزاده»، معروف به «زاده»، بیش از همه به دلیل طرحکردن ریاضیات فازی، مشتمل بر مفاهیم مرتبط فازی همچون مجموعههای فازی، منطق فازی، الگوریتمهای فازی، کنترل فازی و احتمالات فازی شناخته شده است. پروفسور «لطفیزاده»، پس از آن هم به پژوهشهای خود در زمینه مجموعه فازی ادامه داد. گفتنی است مجموعههای فازی فراتر از مجموعههای رایج است که بر مبنای درجه عضویت یک عنصر در مجموعه تعریف میشود که نحوه عضویت آنها به دو صورت مثبت و منفی و نه صفر و یک تعیین میشود. امروزه علاوه بر بهکارگیری و رشد منطق فازی در علوم ریاضیات، مدیریت، کشاورزی و زلزلهشناسی، عمران و... در علوم اجتماعی نیز شاهد رشد آن هستیم. «چارلز سی ریگین» (Charles C. Ragin) روششناس تحقیقات اجتماعی «این نظریه را ابزاری توانمندساز و تنوعمحور مینامد که برای تقویت ارتباط بین نظریه و دادهها میتوان از آن استفاده کرد1» و بعضی از محققان اجتماعی از این منطق برای برنامهریزی محلی، سیاستهای خارجی و مدلسازی رفتار سازمانی نیز استفاده کردهاند. در ایران نیز و در میان جامعهشناسان، این روش و منطق جا افتاده و تعداد زیادی مقاله و کتاب دراینباره ترجمه و تألیف شده است، برای مثال جلد چهارم کتاب «باقر ساروخانی» از جمله کتابهای روش تحقیق در علوم اجتماعی، که بهطور جامع به این روش تحقیق اختصاص یافته است. در تحقیقات جامعهشناسی، به دلیل اینکه مفاهیم اجتماعی در یک رابطه دیالکتیکی ذهنی و عینی قرار دارد، درجاتی از انتزاع دارد که این موضوع باعث وجود نوعی ابهام در صدق مطلق معنا به مصداق میشود. ما در جهان هستی هم دچار این نوع ابهام و عدم قطعیت هستیم و نمیتوانیم بگوییم که این دلیل تنها علت اصلی یک پدیده است و این پدیده، مطلق بد است یا مطلق خوب است. به همین دلیل، رویکرد مبتنی بر منطق فازی نیز در ساخت و سنجش مفاهیم اجتماعی مدرج، به کمک جامعهشناس میآید. دو اصل عدم قطعیت و دقت بالای منطق فازی، به محقق کمک میکند که یک پدیده را در یک شبکه و مجموعهای از درجات صدق و درجهبندی علی ببیند و میزان انطباق هر مصداق را با معنا بسنجد. بهعنوان مثال ما نمیتوانیم مثلا به شاخص فقر در ایجاد پدیدهای مانند اعتیاد نمره صفر و یک مطلق بدهیم، بلکه درجاتی برای آن قایل میشویم. ضمن اینکه منطق فازی در علوم اجتماعی به ما در ساخت مفاهیم ترکیبی کمک میکند، برای مثال مفهوم اقتصادی- اجتماعی یا جامعه سوسیال -دموکرات یک مفهوم ترکیبی است که محقق را از مطلقگرایی صرف دور میکند. منطق فازی در عرصه آسیبهای اجتماعی نیز به کمک محقق علوم اجتماعی میآید. برای نمونه، «ساروخانی» معتقد است «در بحث خشونت خانگی با روش فازی تنها دلیل اصلی «جنسیت مردان» بهطور مطلق نیست و این منطق روزنه جدیدی در اندیشه اجتماعی باز کرده است که در این مثال درجات خشونت، سهم خشونت، عامل ذهنی فرد اعمالکننده خشونت نیز باید درجهبندی و بررسی شود»2 به هر صورت، منطق فازی از هر اندیشه خطی اجتناب و از تکارزشی دیدن (univalence)، دوری میکند و از جبرگرایی نیز پرهیز دارد و دنیا را آنطور که هست به تصویر میکشد: یعنی پدیدههای مبهم و عدم قطعیت آنها در هستی در حقیقیت نوعی احتمالگرایی و استفاده از گزارههای شرطی و غیرشرطی در بیان نتایج تحقیقات اجتماعی است. پینوشت: 1- ساروخانی، باقر، صادقیپور، شیوا (1393). منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 8، شماره 3، پاییز 2- ساروخانی، باقر، صادقیپور، شیوا (1393). روش تحقیق در علوم اجتماعی روش فازی، جلد چهارم، نشر دیدار، تهران.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.