|

نگاهی به منطق «زاده» ایرانی

ابهام، از باکو تا برکلی

سیدرضا مهرنیا.دانشیار گروه زمین‌شناسی، دانشگاه پیام نور

آشنایی نویسنده با نظریه فازی مربوط به دوره تحصیل در مقطع دکتری زمین‌شناسی است که نتایج آن در قالب مدل‌های اکتشافی معتبر برای شناسایی و پی‌جویی آثار معدنی طلا ارائه شد (2003 - 1998). منطق فازی، شامل گفتمان نظری و محاسبات عددی خاصی است که امکان خروج از بن‌بست 0 و 1 (بولین) را فراهم می‌کند. پیش از طرح نظریه فازی، منطق حاکم بر مجموعه‌های جبری، مبتنی بر احراز دو کمیت گسسته متشکل از دو عضو صفر و یک بود که ضرورتا به توصیف متغیرها و چگونگی مشارکت آنها در قلمروی توابع جبری می‌پرداخت. در مجموعه‌های گسسته، امکان دستیابی به متغیرهای میانی وجود ندارد و همه عضوهای قلمرو از افراز مقادیر صفر و یک برخوردارند. به عبارت ساده‌تر، منطق بولین، فاقد انعطاف‌پذیری لازم برای توصیف حالات و سازوکارهای متناسب با رویدادهای طبیعی است. کاربرد چنین منطقی فقط در زبان برنامه‌نویسی رایانه‌ها بوده و الگوبرداری بولین، برای توصیف پدیده‌های زمین‌شناسی، جغرافیایی، زیست‌شناسی و علوم کیهانی ناکارآمد است. در منطق فازی، علاوه بر مقادیر صفر و یک، عضوهای پیوسته بین صفر و یک نیز در تابع عضویت مورد نظر، مشارکت دارند. بنابراین، انعطاف‌پذیری زیادی برای توصیف پدیده‌ها و الگوسازی آنها به وجود آمده است. با کوشش مستمر پروفسور «زاده»، «توابع عضویت فازی» برای مطالعه رویدادهای طبیعی از قبیل زلزله، سیل، تجمع مواد معدنی و دینامیک سیارات به‌کار رفته‌ است که این مهم، منجر به نتایج ارزشمندی در مطالعات موردی سه دهه اخیر شده است. تابع عضویت ذوزنقه‌ای، نمونه‌ای از توابع عضویت فازی است که در مطالعه پدیده‌های علوم زمین نقش کلیدی دارد. به‌طور کلی، استفاده از منطق فازی، انعطاف‌پذیری خاصی را برای انتخاب و تعمیم الگوهای پیش‌داوری به‌وجود می‌آورد که در مقایسه با منطق بولین، از کاربرد بیشتری برای حل مسائل مختلف برخوردار است. از این رو، الگوریتم فازی علاوه بر پوشش پدیده‌های طبیعی، وارد محاسبات عددی رایانه‌ها شده و آثار مطلوبی بر توسعه فناوری هوشمند داشته است. برای مثال، در اغلب لوازم خانگی مدرن، از توابع فازی برای هوشمندسازی سامانه و مدیریت محیط‌های مجازی استفاده می‌شود. همچنین، با ورود منطق فازی به عرصه سامانه‌های اطلاعات مکانی (GIS)، شرایط مطلوبی برای تحلیل داده‌ها و روابط آنها فراهم شده که این امر موجب ارتقای نرم‌افزارهای برق و الکترونیک، عمرانی، هوا - فضا، پزشکی، شهرسازی، کشاورزی و معادن شده است. یکی از جدیدترین دستاوردهای صنایع الکترونیک که بر پایه منطق فازی کار می‌کند، هوش مصنوعی است که چشم‌انداز مطلوبی را برای ساخت ربات‌های انسان‌نما به دست می‌دهد. فقط با استفاده از الگوریتم‌های فازی است که امکان هم‌افزایی نانوذرات برای دستیابی به چنین هوشی فراهم می‌شود. اما در حوزه مطالعات ملی، تعداد زیادی از نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای فازی‌-محور در اختیار سازمان‌ها و مؤسسات تحقیقاتی کشور قرار دارد که با استفاده از آنها، تحولات چشمگیری در مدیریت منابع و تولید نقشه‌های موضوعی به وجود آمده است. شایان ذکر است شخصیت اجتماعی پروفسور «زاده» به مثابه توابع فازی‌اش، لطافت و انعطاف‌پذیری خاصی داشت، به‌ طوری که در یکی از گفت‌وگوهای صمیمی استاد که چند سال پیش با رسانه ایالتی انجام شد، ایشان خود را استاد دانشگاه برکلی با اعتبار تحصیلات آکادمیک ایران و متولد خطه آذربایجان معرفی کردند که همه چیز خود را مرهون ملل و جوامعی می‌داند که در کنارشان زندگی کرده و از فرهنگ و رسوم آنها برای اعتلای جایگاه علمی و کسب موقعیت‌های ممتاز زندگی بهره برده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.