روایتهای جدید امر غریب
ديويد پانتر . ترجمه زهرا هدایتی
در مقالهای بهنام «روایتهای جدید امر غریب» که در کتاب «تاثیر پستمدرنیسم بر نوشتار معاصر» چاپ شده است بعضی از کاربردهای جدید امر غریب را بسط دادهام و بهخصوص اشکال معاصر خاصی که به خود میگیرند (پانتر 2005). در آنجا به نه روش دیگر برای طبقهبندی امر غریب پرداختهام بهخصوص آنطورکه در نوشتار معاصر مطرح میشود و بیشک بهشکلی در جواب به تجربه معاصر. مثال اول: امر غریب در مکان مجازی ممکن است به این معنای فزاینده مربوط باشد که سوژه انسانی دیگر در مکان و زمانی خاص نمیگنجد، اگر در حقیقت هیچگاه گنجیده باشد. در اینجا مثال مهم رمان «گلامورا» نوشته برت ایستونالیس است که به این معنا اشاره دارد که از زمان پیشرفت تلفن همراه بیمکان و بدون آدرس تا استیلای شبکه اینترنت جهانی، اطمینان به این مسئله که شخصی که با او در حال ارتباط هستیم مکانی بهخصوص را اشغال میکند از دست رفته است. این بسط منطق شبح در گوتیک است که ایده سنتی ظهور اشباح را بهچالش میکشد و به این مسئله اشاره دارد که هیچگاه قادر به فهم قوانین آشکارشدگی چیزها نیستیم. شبح یا روح شیطانی ممکن است در هر زمان ظاهر شود و توجه ما را به خود جلب کند و ما را دعوت به دنیایی کند که ترجیح میدادیم آن را انکار کنیم. میتوان گفت که این مسئله ما را به ایده شکل غریب هدایت میکند. تعبیری از امر غریب که درک ما از شکل فیزیکی را از بین میبرد بهنحوی که بهطور مثال در حوزه اتاقهای گفتگوی اینترنتی میتوانیم به هر شکلی که بخواهیم ظاهر شویم. دیگر ارتباط مستقیمی بین حضور روح و شکل فیزیکی وجود ندارد. رسانه الکترونیکی جسم ما را تعریف و آن را فراطبیعی میکند و با طراحی علمی شبحی از جسم فیزیکی ما میسازد که برای کسانی که توانایی درک آن را دارند بهطرز غریبی انعطافپذیر است. این اتخاذ موضعی در مقابل جهان و همچنین شکوفایی بدنی است که با آن یا در آن به دنیا آمدهایم. نمونه بارز ادبی آن رمان «غار آنجلیکا»ي هوباناست. عدم ثبات در مکان و فضا اکنون از آنچه که آن را امر غریب در مهاجرت میخوانم تحتتأثیر قرار میگیرد. پدیدهای که آن را با ظهور اشباح در کار بسیاری از نویسندگان پسااستعماری میشناسیم. از «درک والکات» تا «پولین ملویل» و «چیترا بنرجی دیوا کارونی». در اینجا آنچه که تجربه میکنیم بازنمایی ادبی بیخانمانبودن یا جزئی از تاریخبودن است و این مسئله را میتوان تحتعنوان سیاسی پسااستعماری، تهاجم امپریالیستی یا جابهجایی پساامپریالیستی مثلا در کارهای «جاما ایکا کین ساید» مورد بررسی قرار داد. در کنار این تلاش برای بازیابی یا رهایی از ضروریات تاریخ گذشته جابهجایی عمیقتری نیز وجود دارد که مانع از آن است که ما به ایدهاي واحد و قابلقبول از مبدأ دست پیدا کنیم. این حتی در مورد خود ایده ادبیات انگلیسی مصداق دارد از آنجایی که صدور زبان و فرهنگ اکنون در بازگشت خود ما را تسخیر میکند و اشباح مختلف سرزمینهای مستعمره و یا رهاشده از استعمار را دوباره وارد جریان اصلی ادبیات میكند. این موقعیتها نشان میدهند که همیشه چیزی قبل از تلاش ما برای هدایت خودمان حول مرکزی که از لحاظ منطقی قابلقبول باشد وجود دارد. اما در همان زمان چیزی در بیرون نیز وجود دارد که آن را امر غریب در خیابان نامیدهام. از ادگار آلنپو تا دوریس لسینگ خود آشنا همیشه تحت فشار و درواقع محصور نیروهای شهری غریب و غيرقابل توضیح بوده که این نیروها در مسیرها و خطوطی خاص حرکت میکنند و جغرافیای کامل خودشان را دارند. امر غریب در ترجمه، فکر میکنم به این مفهوم «جای دیگر» مربوط باشد، حضور دیگری در تجربه. ورود ادبیاتی که به انگلیسی نوشته شده از بسیاری از نقاط جهان ممکن است اشتراک مفید تجربه را نشان دهد اما بحث من این است که این ادبیات تجربه عمیقی از امر غریب را نیز نشان میدهد. امر غریب همه آن چیزی است که نمیتوان آن را به زبان انگلیسی بیان کرد. همه آنچه میتوانستیم درک کنیم اگر زبان در کنار نقش تسهیلکنندگی مانعی نیز نبود. در بعضی از رمانهای آفریقایی که به زبان انگلیسی نوشته شدهاند برای مثال در رمانهای چینوا آچبه واژهنامههایی مییابیم برای واژگانی که مطلقا غیرقابل ترجمه به زبان انگلیسی هستند. این وسیلهای است برای «طبیعیسازی» که قرار است اطمینانبخش باشد اما در خود تأثیر کاملا متضاد را نیز دارد و به وادی تجربهای اشاره میکند که هیچگاه به زبان انگلیسی -که زبان مرتبط با امپراطوری است- درنمیآید. و این مسئله زبان، زبانهایی که ظاهرا صحبت میکنیم یا میفهمیم بر آن چیزی تأثير دارد که من آن را امر غریب کالا نام نهادهام. آن معنایی که نظریهپردازاني از بودریار به بعد آن را ثبت کردهاند اينکه نقش ما در جهان نقشی کماهمیت است و اینکه این کالاها هستند که مثلا در داستانهای دن دلیلو در حقیقت داستانی روایت میشود مبني بر اينكه ما تنها جزء کوچکی از آن هستیم. این معنا ممکن است در سطح کالای خاصی باشد اما همچنان که بعضی داستانهای گوتیک به آن اشاره دارد ممکن است به طرح داستانی متفاوت برگردد که زندگی ما را پنهانی کنترل میکند. بنابراین کالا ما را به طرف این معنا سوق میدهد که این شرکتهای بزرگ بانفوذ هستند که اهرمهای قدرت را در جایی دیگر به حرکت درمیآورند و در گذشته قدرت خود را از طریق مجموعههای صنعتی-نظامی آشكار ميكردند و در حال حاضر بهشکل نفوذ مستمر کوکاکولا، مکدونالد و یا لیوایز است که دنیا را یکپارچه میکنند. ممکن است این از گوتیک بسیار دور باشد اما تا آنجا که گوتیک در زمان اوجش اغلب با مکانیسمهای پنهان قدرت و تسلیم و قربانیشدن سوژه انسانی سروکار داشته، ارتباط واضحی بین اشباح گوتیک و حضور شبحوار یا شبح لوگوهای شرکتی وجود دارد که نقشی بر نوشتار جهان است. گروه آخر، امر غریب در آثار تاریخی است. منظورم اشاره به آیینهای اشخاص سرشناس و درگذشتگان است و یا افزایش پرستش اشخاص سرشناس که پدیدهای غربی و فراطبیعی است و جالب است که ریشه خود مفهوم شخص سرشناس به دوره گوتیک اواخر قرن هجده و اوایل قرن نوزده برمیگردد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.