«گربههاي اهل عملِ» تي. اس. اليوت
رسم خطاب
پارسا شهري: «كه ناميدن گربه كاري است دشوار/ نه كاري است مانند هر بازي روز تعطيل...» از دفترشعرهاي تي. اس. اليوت، شاعر مطرح يكي هم «گربههاي اهل عمل» است كه گرچه بهقدر ديگر آثار او، «سرزمين هرز» («سرزمين بيحاصل») و «چهار كوارتت» در تاريخ ادبيات معروف نيست، اما نشان از روحيه خاص، شاعرانه و نگاهِ ظريف شاعري دارد كه شعرهاي دشوار و ديريابِ «سرزمين بيحاصل» را ميسرود و درعينحال شعرهاي طنازانه «گربههاي اهل عمل» را و البته، سالياني هم شيفته نمايشنامه بود و چند اثر نمايشي نيز بهنامهاي «گردهمايي خانوادگي»، «ضيافت كوكتل»، «منشي معتمد»، «پير سياست» نوشت. درست همانطور كه مترجمِ «گربههاي اهل عمل»، جواد دانشآرا در ابتداي كتاب آورده است نميدانيم تي. اس. اليوت شاعري جدي و عبوس بود كه گاهي از سرِ تفنن شعرهاي شوخطبعانه ميگفت يا مرد شوخطبعي بود و گاهي اشعار جدي و دشوار ميسرود. «بههرحال، كتاب گربههاي اهل عمل جلوهاي است از همين وضع مشكوك شاعر فقيد ما. درست معلوم نيست كه گربههاي اهل عمل گربههايي هستند كه در نقش انسان ظاهر ميشوند يا انساناند و در نقش گربه ظاهر شدهاند. اين كتاب را ساليانسال است كه كوچك و بزرگ ميخوانند و ميستايند و اجرا ميكنند و خلاصه، حظ ميبرند.» ترجمه اين كتاب براساس نسخه اصيل سال 1939 انجام گرفته و پانوشتهايي براي روشنشدن برخي ارجاعات در ترجمه آمده است. ازرا پاوند يارِ قديم اليوت و شاعر و منتقد مطرح درباره ميراث اليوت به اين تكجمله بسنده كرد كه «اليوت را بخوانيد». اليوت در سالهايي كه «گربههاي اهل عمل» را نوشت چهرهاي سرشناس و شاعر و منتقدي پرآوازه بود. او در 1948 جايزه نوبل ادبي را از آنِ خود كرد. از اواخر دهه بيست ميلادي اليوت روزبهروز بيشتر به نحوه تاثير عوامل سياسي و اجتماعي بر كار هنرمند توجه پيدا كرد. الیوت در همين دوران است كه در مقاله معروف خود با عنوانِ «سنت و استعداد فردی» بهصراحت درباره زمان و معاصريت مینویسد: «بُعد تاریخی كه عبارت است از بعد بیزمانی و بعد زمان و مشتمل بر هر دوی آنها، همان خصلتی است كه میتواند یك نویسنده را سنتی كند، و درعینحال او را هشیارانه از جایگاهی كه در زمان دارد آگاه سازد، یعنی از معاصربودگیاش.» شعرِ آخر اين مجموعه «گربههاي اهل عمل» با عنوانِ «رسم خطاب گربهها» اين رويكرد اليوت را بهروشني نشان ميدهد. «از انواع گربه شما چيز خوانديد/ و داريد اگر بازهم شك و ترديد،/ به پندار من به مفسر نيازي نداريد/ كه تا خوب شخصيت گربه را درآريد./ و آموختيد آنقدر نكتههايي كه بينيد/ كه گربه شبيه من و توست - گر نكتهبينيد-/ شبيه همين ديگراني بينيم/ همه صاحب گونهگون سيرت و خيم./ گروهي چه عاقل، گروهي چه مجنون/ و نيكند برخي و برخي چه ملعون/ و بهتر گروهي، گروهي چه بدتر/ ولي وصف اين جمله در شعر، سهل و ميسر./ شما گربهها را به بازي و در كار ديديد/ و از اسم خاص همه نكتههايي شنيديد/ و از زيست و زيستگاهش كه بس گونهگون است./ و اما خطاب شما رو به گربه چگونه است؟/ و اين فرصتي مغتنم هست و شك نيست/ و يادآوري ميكنم: گربه سگ نيست... محق است گربه، محق است اگر چشم دارد/ كه بيند هداياي هركس كه حرمت گزارد./ تو هم مثل هر كه رسيده به كامش،/ سرانجام ميخواني او را به نامش./ پس اين است اين و آن آن:/ چنين است رسم خطاب بزرگان.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.