|

نظریه جماعت‌گرایی و گفت‌وگو با جامعه هدف

خبرگزاری کتاب ایران گفت‌وگویی با سعید مدنی قهفرخی، جامعه‌شناس، پژوهشگر ارشد علوم اجتماعی، استاد دانشگاه و روزنامه‌نگار، درباره آخرین اثرش «جماعت‌گرایی: نظریه‌ای برای عدالت، توسعه و مشارکت» انجام داده است. از جمله آثار ترجمه و تألیفی او می‌توان به «جامعه‌شناسی روسپی‌گری»، «ضرورت مبارزه با پدیده فقر و نابرابری در ایران» و «جنبش‌های اجتماعی و دموکراتیزاسیون» اشاره کرد. در ادامه گزیده‌ای از پاسخ‌های مدنی را می‌خوانید:

- نظریه «جماعت‌گرایی» موج جدیدی است که به اعتبار نظرات برخی از صاحب‌نظران در ردیف موج جدید چپ نو مطرح شده و بر این اساس تجدیدنظرهایی هم در مبانی و هم در روش‌های متخصص‌محور انجام داده است. اساس این نظریه ایجاد تناسب و تعادل بین نقش جمع و فرد و نیز منافع جمعی و فردی است. در این نظریه به فرد و نقش آن اهمیت داده می‌شود و در مقابل منافع جمعی و خیر همگانی نیز به فراموشی سپرده نمی‌شود. نظریه جماعت‌گرا نقاد نظریه لیبرال و فردگرا است. همچنین این نظریه نقدی به الگوهای اقتدارگراست و سعی دارد برنامه‌های اجتماعی را با مشارکت حداکثری جامعه اجرا کند. - جماعت‌گرایی سنتز و جمع‌بندی ارزیابی از تجربه‌های پیشین در زمینه‌های توسعه و دموکراسی است. در سطح جهانی هر دو سوی چپ و راست اغلب نسبی‌گرا شده‌اند. دیگر نه دست نامرئی بازار آزاد رنگ و حنایی دارد، نه کسی به فکر دولت اقتدارگرای سوسیالیستی است. اما در این میان نولیبرالیسم به‌مثابه یک کلاهبرداری منفعت‌طلبانه بر فضیلت نابرابری اصرار می‌ورزد و وعده بهبود وضعیت طبقه متوسط و فقیر را از طریق ریزش قطرات ثروت حاصل از رانت‌جویی، انحصار، سفته‌بازی و استثمار دیگران در سطح ملی و جهانی می‌دهد. حتی در کشورهایی که رویکرد لیبرال در آن‌ها حاکم بوده و شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی مناسبی داشتند و بیشتر روی رویکردهای اقتصاد بازار کار می‌کردند جماعت‌گرایی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در کشورهایی که سوسیال‌دموکراسی مبنای نظریه برای برنامه‌ریزی و اقتصادی و اجتماعی است جماعت‌گرایی شکل و قوت گرفته و سابقه دیرینه نیز داشته است. در کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز بازبینی در برنامه‌های اجتماعی آن‌ها را به‌سوی تجدیدنظر روی برنامه‌های تخصص‌محور و نزدیک‌شدن به برنامه‌های جماعت‌محور کشانده است. بنابراین می‌توان گفت در بسیاری جوامع نظریه جماعت‌گرایی مورد نظر قرار گرفته است. مثلاً در زمینه توسعه محلی زمانی که در مناطقی از آمریکا معادن زغال‌سنگ بسته شد و بیکاری به‌شدت افزایش یافت بحث نظریه جماعت‌محور مطرح شد و برای توسعه مورد استفاده قرار گرفت. بنابراین جماعت‌گرایی تجربه جهانی است که ما نیز می‌توانیم از ماحصل این تجربه‌ها استفاده کنیم. اما بحث جماعت‌گرایی و برنامه‌ریزی بر پایه آن در ایران مدت‌هاست آغاز شده است. البته در ایران رویکرد حاکم بر اقتصاد بازار غلبه دارد و اقتصاد آزاد و لیبرال را حلال مشکلات می‌دانند اما باتوجه به عدم توفیق کنونی این اعتقاد زیر سوال رفته و باعث شده به تعادل بین نقش فرد و جمع توجه جدی‌تری شود. جماعت‌باوری از فرااخلاق و روانشناسی فلسفی تا فلسفه زبان را دربر می‌گیرد. در فلسفه سیاسی، جماعت‌گراها با اندیشه برتری حقوق در سیاست دموکراتیک مخالفند. این اندیشه مبتنی‌بر شکل نادرستی از فردباوری است که انسان‌ها را به‌عنوان موجودات ذره‌ای منفرد، مقدم بر جماعت و عاری از هویت اجتماعی لحاظ می‌کند. این در حالی است که تأمل دقیق در مفهوم حقوق خلاف چنین امری را نشان می‌دهد. انتساب حقوق به افراد مستلزم داوری‌کردن دراین‌باره است که کدام آزادی‌ها ارزشمندند و چه چیزی شایسته انجام‌دادن است. این نوع داوری‌ها باید در نوعی جماعت اخلاقی با ارزش‌ها و معیارهای ارزشیابی مشترک صورت گیرد. درواقع بیرون از چنین جماعتی، سخن‌گفتن از حقوق مربوط به آزادی‌های اساسی معقول نخواهد بود. بنابراین حقوق مستلزم درجه‌ای خاص از تعلق به یک جماعت است. در همین راستا، جماعت‌باوری به بنیادی‌بودن ارتباط عضویت افراد در جماعت‌هایی خاص با هویت‌شان می‌پردازد و آن را برای وجود یک زندگی مطلوب واجد اهمیت می‌داند. براساس این نظریه، هویت افراد مربوط به نقش‌های اجتماعی است که به‌عنوان اعضای جماعتی خاص برعهده گرفته‌اند. پیام دیگر نظریه جماعت‌گرایی این است که هیچ متخصصی نمی‌تواند برای یک جماعت نسخه بپیچد. ما باید از اسب مغرور متخصص‌محور پایین بیاییم و گفت‌وگو با جماعت را آغاز کنیم و متخصص باید بکوشد با جامعه پیوند لازم را برقرار کند. - جماعت‌گرایی به معنای رویکرد پوپولیستی و کنارزدن مباحث علمی نیست بلکه موازین علمی و نحوه استفاده صحیح از تخصص باید به جامعه آموزش داده شود. برنامه‌ریزی جماعت‌محور مبتنی‌بر توانمندسازی جامعه است و برای برنامه‌ریزی باید با جماعت گفت‌وگو و بحث کند. جوهره نظام و برنامه‌ریزی جماعت‌محور مشارکت‌‌طلبانه است. - من در کتابم کوشیدم درباره جماعت‌گرایی به تلفیق نظری و عملی برسم، زیرا جماعت‌گرایی تنها یک نظریه نیست و در حوزه اجتماعی و اقتصادی کاربرد دارد. در این کتاب مبانی جماعت و جماعت‌گرایی به‌صورت مفهومی شرح داده شد و تطور آن در نظریه‌های سیاسی معاصر به‌همراه ابعادش روشن و فرق آن با رویکردهای لیبرال و اقتدارگرا توضیح داده شده است. درعین‌حال در بخش‌هایی از کتاب مصادیق فعالیت‌های جماعت‌محور در فصل سوم برنامه‌ریزی توسعه جماعت‌محور برای کنترل کاهش اجتماعی جرم شرح داده شده است. جالب است اخیرا بحث آزادسازی مواد مخدر مطرح شده و این به معنای پاک‌کردن صورت‌مساله و نیز انحلال ستاد مبارزه با مواد مخدر و تعطیلی مبارزه با آن است. این موضع نشان‌دهنده عدم موفقیت رویکرد حاکم بر مدیریت اعتیاد بر کشور طی ‌پانزده سال اخیر است. یکی از دلایل اصلی آن هم این است که متخصصان تنها در دبیرخانه‌های ستادهای تهران و سایر استان‌های کشور بدون شناخت از وضعیت اعتیاد در کشور شروع به برنامه‌ریزی کرده‌اند و حالا دست‌هایشان را به نشانه تسلیم بالا برده‌اند و گفتند که در حل مشکل اعتیاد موفق نبودند. این مقدمات یعنی لازم است تغییر نگاهی برپایه نظریه جماعت‌محور در برنامه‌ریزی اعتیاد صورت بگیرد. شاخص‌های جرم و جنایت و قتل در کشور همواره رو به افزایش است چراکه فکر می‌کنیم با تداوم مجازات‌هایی چون زندان و افزایش نیروی انتظامی می‌توانیم اعمال زور کرده و این موضوع را مدیریت کنیم درحالی‌که شرایط کنونی جامعه نشان داده مسایل اجتماعی بدون جلب مشارکت جامعه حل نمی‌شود و برنامه‌ریزی موفق نخواهد بود و تنها باعث اتلاف منابع مالی زیاد بدون موفقیت می‌شود. به همین دلیل است که شاخص اجتماعی ما روزبه‌روز بدتر می‌شود. بنابراین لازم است تا رویکردهای مختلف اصلاح شود، هم رویکرد لیبرالی که به آزادسازی موادمخدر معتقد است و هم رویکردی که در پی کنترل و کاهش مشکلات و جرم است. و براین‌اساس جلب مشارکت جماعت مدنظر قرار گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.