|

به بهانه نمايش «شرق دور، شرق نزديک»

به‌يادآوردن

کي‌لان مردوخي : دخترک آرام‌وقرار ندارد. اسمش: «نهايت». به دنبال سرش مي‌گردد. از دورها آمده. از ميان قلع‌وقمع مغول‌ها. خودکامگي تدبيرکنندگان دست ‌به ‌دست جهالت عامه داده و فاجعه آفريده است. «نهايت» از وسط تاريخ به چشم‌هايتان زل مي‌زند و مي‌گويد: «سرم کجاست؟ سرم را به من پس بدهيد». نمايش «شرق دور، شرق نزديک» شما را مورد خطاب قرار مي‌دهد. شما را به پرسش مي‌گيرد. يکي از خالص‌ترين ويژگي‌هاي انساني فراموش‌شده‌تان را فعال و زنده مي‌کند: «حيرت‌کردن»، حيرت مي‌کنيد. شما هم به پرسش‌کردن واداشته مي‌شويد. پرسش‌دار مي‌شويد: اين مقدار خشونت چطور امکان‌پذير است؟ (چه فرقي مي‌کند در چه زماني، يک سال پيش، هشت سال پيش يا صدها سال پيش!) به باور گادامر(1) فهم هنر از طريق فتوح هستي (گشودگي در برابر آن) و استماع پرسشي حاصل مي‌شود که اثر پيش‌روي ما مي‌گذارد. جهان ديگري در مقابل شما گشوده مي‌شود. افشا مي‌شود. مسئله‌دار مي‌شويد. آنچه تا پيش از اين بديهي بوده و معنادار، ديگر بديهي و معنادار نيست. دچار نوسان وجودي مي‌شويد. وضعيت هرمنوتيکي، زيست جهانتان در معرض خطر نابودي است. بايد دوباره جهان را تجربه کرد. بايد دوباره فهميد. «فهم ديگري». بدون به‌رسميت‌شناختن ديگري، فهم ممکن نيست. فهميدن يعني مشارکت در گفت‌وگو(2)؛ گفت‌وگو با جهان اثر نمايشي. به گفته گادامر(3) پرسيدن اصالتا به معناي قرارگرفتن در فضاي باز است. نمايش «شرق دور، شرق نزديک» ستايشگر و مقلد هيچ‌کس نيست، نه مردم، نه روشنفکر و نه دولت. تنها فضايي را مي‌گشايد، براي هم‌سخني، براي جرئت پرسش‌کردن و انديشيدن، تأمل درباره آگاهي تاريخي‌تان؛ آگاهي‌اي که تاريخمند است و در گذر زمان عميق مي‌شود و معنا مي‌يابد. نيچه(4) از به‌يادآوردن به‌عنوان ويژگي انسان ياد مي‌کند. انسان به اين ترتيب، تاريخي زندگي مي‌کند. داراي گسست است. گذشته و آينده دارد. فقط از طريق استفاده از گذشته براي حال، انسان، انسان مي‌شود. تاريخ را براي زندگي و فعاليت لبريز از نشاط مي‌خواهيم، نه براي فرار نخوت‌بار از زندگي. انسان بايد به‌موقع بتواند فراموش کند و به‌موقع به ياد آورد. تاريخ از سه جهت به انسان معاصر تعلق دارد: يکي از آن جهت که انسان فعال و کوشاست. دوم از آن جهت که حافظ و تحسين‌کننده است و سوم از آن جهت که رنج مي‌برد و محتاج آزادشدن است. اين سه نوع تاريخ را مي‌توان به‌عنوان تاريخ عظمت، تاريخ يادوارگي و تاريخ نقادي مشخص کرد. براي يک اکنون پرنشاط‌داشتن، ميزان متعادلي از هر سه وجه نظر به تاريخ ضروري است. نمايش «شرق دور، شرق نزديک» گاه به لحظه‌هاي روشن احترام مي‌گذارد، گاه سپاسگزار سنت است و گاه به‌خاطر تاريکي‌ها فرياد مي‌زند. گرچه نيچه تذکر به تعادل مي‌دهد، اما شايد به‌يادآوردن در اين ميان پاس‌داشتن هستي و لازمه زندگي اصيل است. خاصيت مهم ديگر اين نمايش اما فراهم‌آوردن بساط تخيل است. شما را در دامن زمان به اين‌سو و آن‌سو مي‌برد. لازمه اخلاقي زيستن، داشتن قدرت تخيل بالاست. فيلسوفاني چون «آيريس مرداک»، «سيمون وي» و «هانا آرنت»(5) بر اين باورند که تخيل‌کردن مي‌تواند جلو خشونت را بگيرد. به ميزاني که قدرت تخيلمان را افزايش مي‌دهيم و خود را جاي ديگران مي‌گذاريم، مي‌توانيم ديگران را دوست داشته باشيم، درد و رنج‌هايشان را حس کنيم و نسبت به آنها شفقت بورزيم. روزي اگر ميان ملال و روزمرگي خياباني شلوغ به دخترکي برخورديد که بهت‌زده، با دست و پاي زخمي و روح آزرده به چشم‌هايتان زل مي‌زند و از شما سراغ سرش را مي‌گيرد، او را از خود نرانيد، رويتان را برنگردانيد. شايد «نهايت» قصه «شرق دور، شرق نزديک» باشد يا شايد هم، کسي چه مي‌داند، دخترکي سوري يا عراقي يا يمني يا لبناني. همه توانايي‌هاي انساني به‌يادآوردن و تخيل را به کار بگيريد، دستش را آرام و مهربان بگيريد و با هم برويد و دنبال سرش بگرديد. شايد جانش کمي آرام شود. منابع: 1. پالمر، ريچارد ا. علم هرمنوتيک، ترجمه: محمد‌سعيد حنايي‌کاشاني، تهران، هرمس، 1391، ص 186 2. درس‌گفتارهاي دکتر محمد مجتهدشبستري www.mohammadmojtahedshabestari.com 3. همان (1)، ص 219 4. نيچه، فريدريش. سودمندي و ناسودمندي تاريخ براي زندگي، ترجمه: عباس کاشف، ابوتراب سهراب، تهران، نشر فرزان روز، 1377، ص 15، 20 و 26. 5. درس‌گفتارهاي مصطفي ملکيان www.3danet.ir

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.