جامعه، معماری، تعلق
عطا چوخاچیان.پژوهشگر و دکترای تکنولوژی معماری دانشگاه تکنیک مونیخ
واژه هویت در مقیاسهای متفاوتی قابل بررسی و تفضیل است. در مقیاس فردی، هر فرد تعبیر و تعریفش از هویت میتواند متفاوت با دیگری باشد. یکی از صفات خاص و قابل ذکر انسان که وی را از گونههای دیگر موجودات متمایز میکند، قابلیت خودآگاهی و خودباوری اوست. سه کلمه هویت، خویشتن و شخصیت بهگونهای در ارتباط و گاه در مقابل هم قرار میگیرند. هویت شاخصهای از شخصیت فرد است که خویشتن او را متمایز میکند. اگر دایره تحت پوشش را به مقیاس یک جامعه یا یک ملت برسانیم شاید بتوانیم همپوشانیهایی برای بسطدادن در موضوع هویت پیدا کنیم. در این مقیاس میتوان از واژه هویت ملی سخن به میان آورد؛ واژهای که حداقل جامعه معماری خواهناخواه به گوششان خورده است؛ بهویژه زمانی که پای پروژههایی در میان باشد که نمود و مصداق ایرانیبودنشان بیش از هر پارامتر دیگری به چشم بیاید، مانند طراحی پاويلیونها، سفارتخانهها، غرفهها یا هر فضایی که نیازمند آن باشد تا در قالب هویت، به مکانی برای انعکاس اصالت و فرهنگ یک ملت تبدیل شود. بدیهی است پیشنیاز خلق یک اثر، شناخت کامل و عمیق از ریشهها و اصول موجود در کالبد آن اثر است. همانگونه که در هنر مجسمهسازی گفته میشود، اثری که از دل سنگ بیرون کشیده میشود درواقع در کالبد و بطن سنگ موجود است تنها کاری که انجام میشود تراشیدن و نمایش حجم حاضر است که این نیازمند نگرشی متفاوت و پیشزمینهای غنی است. بنابراین هویت افشانهای نامرئی نیست که بتوان آن را بر تنه هر اثری پاشید و آن را بهعنوان نماینده یک جامعه به نمایش گذاشت. مهمتر اینکه هویت یک فرایند است، نه یک مؤلفه ثابت و مشخص. به مثابه قطاری که از سوی تمدن رها شده و در طول تاریخ در حال حرکت است. این قطار همان فرهنگ یا هویت مربوط به همان تمدن است. اگر هویت را یک فرایند به حساب بیاوریم، در این صورت به یکباره نمیتوان هویت را ایجاد کرد بلکه هویتِ ما زاییدهای از تنشهایی است که در طول زمان در مقابله با مجموعهای از ارزشها به وجود میآید و این فرایند آنی نیست و درنهایت هویت یک فرایند ناخودآگاه است. نظریهپردازانی هستند که هویت را بهعنوان امانتی که ما از پیشینیان گرفتهایم بازگو میکنند. اما این پایان کار نیست و یک قدم جلوتر افرادی هستند که به هویت رویکردی آیندهنگرانه دارند و آن را سعادت و رفاه امروز و جاهطلبی برای آینده معنی میکنند. از میان این تعاریف و رویکردها آنچه واضح است این است که هویت مفهومی کثرتگرا، سیال و ناپایدار دارد و همواره در ارتباط تنگاتنگ با گزیدهای از تجسمات و تفکرات افراد است که این ارتباطات باعث پویایی، تولید و نشئتگرفتن اینگونه مفاهیم و تعاریف گوناگون و گاه متناقض از هویت میشوند. در ادامه این رویکرد به هویت، مجالی هست تا به تعریف و طبقهبندیهای بهروزتری از آن نیز بپردازیم که در میان آنها میتوان اینگونه استنباط کرد که هویت بهعنوان مبدائی برای حسّ تعلق است. وسیلهای است برای اینکه مردم بتوانند خود را بهعنوان عضوی از جامعه یا گروه جای دهند و جایگاه خود را در اجتماع تبیین کنند. هویتها مجرد نیستند، ثابت نیز نیستند. الگوی جدید در رشد جمعیت، پیشرفت در حملونقل و یافتههای نو در عرصه ارتباطات، حلقههای سنتی بین سکونت و هویت را از هم گسستهتر کرده است. حرکت و دگردیسی از ارتباط فیزیکی در جوامع اجتماعی به سمت ارتباطات مجازی و اطلاعاتی در قالب شبکههای اجتماعی که اغلب زودگذر و موقتی هستند در حال شکلگیری است. درحالحاضر هرگونه پژوهش و تحقیق درباره هویت معماری و شهرسازی، در صورتی که در قالب و زمینه تغییرات جهانی و آیندهنگرانه دیده نشود، کاری بیهوده خواهد بود. همچنین بشر هویت خود را با شناخت خود و کندوکاو در محیط پیدا میکند و این شناخت، فرایندی زمانبر است. پس هرگونه شتاب یا راه میانبر در جهت تسریع در شناخت این پروسه یا تولید هویت میتواند برای جامعه و بشریت خطرناک باشد. این میانبر میتواند مانند یک نشانه یا سمبل در اثر معماری نمایان شود. یکی دیگر از ذهنیتها و نگرشهای غیرمعمول به هویت این است که مفهوم هویت همیشه و در هر زمانی در گذشته جستوجو شده است و این ذهنیت ناخودآگاه امکان ایجاد یا تصور مفهوم هویت در حال و آینده را غیرممکن میکند. در دنیای کنونی که همهچیز در حال گذر و تغییر است اینگونه مفاهیم نیز مانند هویت، فرهنگ و باورهایی از این قبیل که ریشه در گذشته و پیشینه اتفاقات و داشتههای ما دارند، نیز باید از این تغییر مستثنا نباشند. عوامل مؤثر در ایجاد هویت مکانی در بناهای یک شهر را میتوان در اقلیم، اجتماع، توپوگرافی و اقتصاد آن منطقه به تصویر کشید. این در حالی است که در معماری امروز جدالی که بین سنتی یا مدرنبودن بناها مطرح میشود باعث کمرنگشدن موارد گفتهشده هستند. به عبارت دیگر عوامل مؤثر و تأثیرگذار معماری که تأثیر مستقیم بر هویت بنا از طریق اجتماع را دارند، در پشت تصویری از سنت یا مدرنیته محو شدهاند. سؤالی که اینجا مطرح است، این است که چگونه و چه زمانی خواهیم توانست معماری مدرن و مناسب برای جامعه، اقلیم و میراث خود داشته باشیم؟ چگونه میتوانیم رویکرد امروزی و مدرن معماری را حفظ کرده و درعینحال به پیشینیان نیز وفادار باشیم؟ چگونه میتوانیم گذشته و تمدن خود را زنده نگه داشته و همزمان، بخشی از تمدن رو به رشد جهان باشیم؟ این سؤالات و نمونههای مشابه آنها ازسوی پژوهشگران متعددی در عرصه معماری مطرح شدهاند و بدیهی است که جواب واحدی وجود نخواهد داشت اما میتوانند مسبب چالش و نگاهی دوباره و متفاوت به مقوله هویت را در پی داشته باشند. متأسفانه در نمونههای معماری امروز شاهد پدیده کلاژ هستیم. در این فرایند ایده به شکل حجمی از نمونههای مشابه خارجی بریده شده و با همان منطق در طراحیها چسبانده میشوند. با این تصور که انتقال ایده انجام شده و نتیجه نیز به همان اندازهای که ایده از آن به سرقت رفته است، موفق و کارآمد خواهد بود! مانند نمونههایی که در دوبی به وسیله شهرسازان و معماران برجسته غربی بر پایه تئوریهای شهرسازی آن زمان طراحی شدهاند اما غافل از اینکه عنصر دیگری تحت عنوان شاخصههای هویتی و فرهنگی جا مانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.