عليرضا مشايخي و طرح «موسيقي نو» در ايران
فقدان مرکز، تمرکز گسترده
سينا صدقي
در سال 1948 ميلادي «فقدان مرکز» نوشته هانس زِدالماير در آلمان منتشر شد. در اين کتاب، نويسنده استدلال کرده که هنر مدرن «مرکز» را از دست داده است و بهسوي «اُتُنُمي» ـAutonomy ـ راه ميبرد. تبيين او از «اُتُنُمي»، موضوعيتيافتن تفکر هنرمند است. در طول تاريخ انديشه، مفهوم «اُتُنُم» ـ Autonom ـ از نقطهنظرهاي متفاوتي صورتبندي شده است: از گرامِر زبان به مثابه ساختاري اُتُنُم، تا موسيقي بهعنوان صورتي از تفکر که به سبب گسست از مفاهيم، به نظامي خودسامان ـ اُتُنُم ـ تبديل شده است. در نگاه عليرضا مشايخي، آهنگسازان در طول تاريخ موسيقي همواره در مرکزيت يک تفکر محصور ماندهاند. ازسوي ديگر، به سبب شتاب تغييرات در دوره معاصر، منطقي است بپذيريم که مرکزيت و تسلط يک تفکر، نه در منزويشدن، بلکه در طرح ابعاد گسترده آن ميسر ميشود؛ اصطلاح «تمرکز گسترده» را ميتوان تبييني از اين رويکرد دانست. عنوان «1349» به سال تصنيف اثر «و در اين بداهه شمارهي 2» اپوس 48 اشاره دارد. تاريخ تصنيف ساير آثار، به قبل از سال 1349 خورشيدي بازميگردند. به همين دليل «1349»، به اسمي براي يادآوري سابقه طرح «موسيقي نو» در ايران تبديل شده است. مبتنيبر تفکر عليرضا مشايخي، اگر بخواهيم موسيقي در ايران به يک نسبت تاريخي ـ تمدني دست يابد، يگانهراه امکان تحقق آن، «موسيقي نو» است. تاکنون، مفاهيم ترکيبياي همچون «موسيقي ملي»، «موسيقي مقامي»، «موسيقي ايراني» و «موسيقي سنتي» پوشاننده و مانع تحقق برقراري اين نسبت بودهاند. «موسيقي نو» به سبب بهرهمندي از تفکر، همواره درصدد طرح ابعاد پنهان و پوشيده موسيقي است؛ «موسيقي نو» و تفکر، از آن يکديگر هستند. ازهمينرو، با طرح بنياني «موسيقي نو»، ويژگيهاي تاريخي ـ تمدني «ايران» ميتواند موضوعيت يابد. عليرضا مشايخي، از نظر موسيقايي «ايران» را در افق «موسيقي نو» به شيوهاي اصيل طرح کرده است. «شور» اپوس 15، «شرق-غرب» شماره 1 اپوس 45، «اِستِتيک ايراني» اپوس 77، «ميترا» اپوس 90 و «سمفُني ايراني» اپوس 112 از مهمترين مصاديق اين تبيين هستند. طرح اين مسائل، بهواسطه تعريف عليرضا مشايخي از موسيقي ميسر شده است: موسيقي ديالِکتيک صدا و سکوت، تداوم تفکر و راهي بهسوي حقيقت است. جزء نخست اين تعريف ـ ديالکتيک صدا و سکوت ـ را ميتوان بنيان آثار دوره «تمرکز گسترده» ـ دوره نخست آهنگسازي عليرضا مشايخي ـ دانست. موضوع اين دوره از آثار آهنگساز تمرکز بر «صدا»، «سکوت» و «زمان» است. به بيان ديگر، تمرکز بر «صدا» و «سکوت» سبب طرح «زمان» بهعنوان رابط ميان اين دو است. ازاينرو دِوِلُپمان در اين دوره، بهسوي دِوِلُپمانِ زمانمندي پيکرههاي «صدا» و «سکوت» راه ميبرد. مانند مجموعه «اُتُنُم 1 تا 4» و «دِوِلُپمان شماره 4» براي پيانو اپوس 35 که مصاديق اين رويکرد هستند. نسبت ميان مفاهيم يادشده در دورههاي متفاوت آهنگسازي مشايخي، از نقطهنظرهاي متفاوتِ سبکشناختي بررسي و آزموده شدهاند. «آتريوم» براي دو پيانو اپوس 100 و «سُنات براي پيانو شماره 1» اپوس 123 از آثار دوره «موسيقي نسبي» هستند. در اين دوره، يکي از ابعاد موسيقي محوريت مييابد و ساير ابعاد و ساختار اثر، نسبت به آن تعريف ميشوند. همچنين «سکوت شمارهي 4» اپوس «سمفُني شماره 9» اپوس 201، «تهران ـ دوئال» اپوس 207 ازجمله مهمترين آثار دوره «مانيفِست» هستند. اين دوره درصدد است تا نسبتهاي فراموششده فرهنگها و سنتهاي تاريخي متفاوت يادآوري شوند و به آشکارگي برسند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.