کودکی
با بهمن کشاورز درباره روزگار کودکی صحبت کردیم و خانوادهای که از آن برخاسته است.
وقتی میبینم که اسم پدرتان را روی فرزندتان هم گذاشتهاید، نشان میدهد تأثیر زیادی در زندگی شما داشتهاند. کمی از ایشان میگویید. در تهران متولد شدم؛ یک خواهر دارم و دو برادر داشتم که برادرانم به رحمت خدا رفتهاند. من و خواهرم هنوز هستیم. ممر معاش پدرم از نویسندگی، ترجمه و تألیف و تصنیف بود. طبعا این روش آسانی برای ادامه زندگی نیست، اما سختی زندگی فقط این نبود، از دیرباز؛ یعنی جوانی ایشان همواره در موضع اپوزیسيون آن زمان بود و دیدگاهشان همینطور ادامه داشت و تنها باری که شهر شلوغ شد و پدرم را نگرفتند و روانه زندان و بازداشت نکردند، زمان انقلاب در بهمن 57 بود. در هر موردی ایشان بینصیب نمیماند. پس از علاقهمندان دیدگاه چپ بودند؟ از نظر تفکر چپگرا بود، تردیدی هم نیست و من هم تردیدی ندارم. با اینکه هرگز ندیدم که تظاهر آنچنانی به چپگرایی بکنند. جالبتر اینکه عضو هیچکدام از احزاب چپگرای مشهور آن زمان ازجمله حزب توده نبودند. شاید برخی از سران این حزب که اغلب آنها جزء دوستانش بودند، از پدرم گلایه داشتند که چرا عضو حزب نمیشوند. بههرحال تا آخر هم ایشان نه عضو حزب توده و نه هیچ حزب دیگری نشد. برادر کوچکترشان، دکتر فریدون کشاورز، عضو کمیته مرکزی این حزب بود و انشعاب کرد و جدا شد و بخشی از مشکلات این حزب را در کتاب «من متهم میکنم کمیته مرکزی حزب توده را» نوشته است. پس پدرتان مدام در راه زندان و منزل در رفتوآمد بود؟ بله، ایشان مکرر به زندان میرفتند. در زمان رضاشاه 9 سال در شهر یزد تبعید بود، البته محبت کرده بودند که به سرزمین پدریاش تبعید کنند. پدرشان، مرحوم وکیل محمدالتجاریزدی، نماینده دوره اول و دوم مجلس شورای ملی اهل این شهر و بسیاری از بستگان پدری در آن شهر ساکن بودند. البته اینها قبل از تولد شماست. من در سال 1323 به دنیا آمدم. ایشان از سال 1311 تا 1320 - سقوط رضاشاه- در تبعید بود. بعد هم مکرر به مناسبتهای مختلف ایشان را دستگیر و زندانی میکردند. بیشتر این دستگیریها طبق ماده پنج قانون حکومتنظامی بود؛ ماده عجیبی که طبق آن، فرماندار نظامی اجازه داشت هرکسی را که به نظر خطرناک میآمد دستگیر کند و تا پایان حکومت نظامی نگه دارد. نیازی به کیفرخواست هم نبود. در همان مقطع زمانی که ایشان دستگیر شدند، 14 ماه هم به خارک تبعید شدند که یادداشتهای روزانه آن را در کتاب - 14 ماه در خارک- نوشتهاند. بعد از بازگشت از خارک دیگر کسی مزاحمشان نشد تا آخر عمر. که این برمیگردد به چه سالی؟ بعد از 28 مرداد 1332 دستگیر و در سال 1334 خلاص شدند، اما از سال 1335 دیگر واقعا آرامش برقرار شد. در نتیجه در این فاصله، بازده کاریشان در زمینه ترجمه، تألیف و تصنیف چندینبرابر شد، زندگیشان آرام شد و بالطبع زندگی ما هم آرامتر بود. شما را بیشتر به چه محافلی میبردند؟ نشستهای ادبی و هنری؟ آنچه که شخصا از اینگونه مراودات به یاد دارم، حضور در انجمن روابط فرهنگی ایران - شوروی (وکس) بود که اولین کنگره نویسندگان ایران را همین انجمن در سالهای 1324-1323 برگزار کرد. در این انجمن، فیلم نشان میدادند و گاهی کنسرتهای مختلف برگزار میشد. من در آن زمان هنوز دبستان نمیرفتم؛ پنج، ششساله بودم که برای شنیدن قصهگویی مرحوم صبحیمهتدی به آنجا میرفتم. مرحوم سعید نفیسی، ناتلخانلری و... عضو این انجمن بودند و کارهای ادبی و اجتماعی انجام میدادند. پدر من حضور مستمر در خانواده نداشتند که با من و بچههای دیگرشان همراهی کنند. درگیر کار بودند، گاهی هم که مخفی و فراری بودند. با توجه به این شرایط پدرم چندان نقشی در آن روزها و سالهای زندگی ما نداشتند. پس بیشتر وقتتان را احتمالا با مادرتان و خانواده مادریتان سپری میکردید؟ البته، مادر من هم خانم معمولیاي نبودند. دختر حاجمحمود کسمایی مجتهدی بود از یاران میرزا کوچکخان و در کسما (محل استقرار میرزاکوچکخان) و پسر بزرگش مدتی سردبیر روزنامه جنگل بود (با حسین کسمایی اشتباه گرفته نشود) و مادر و خالههایم در آن سالهای آغاز قرن بیستم و مقارن با جنگ اول جهانی، عضو انجمن پیک سعادت نسوان در رشت بودند. مادر و خالههای من در تئاترهایی که این انجمن برگزار میکرد، بازی میکردند. در نتیجه بعد از ازدواج با پدرم این شداید و نوایب را بدون گلایهای تا آخر عمر تحمل کردند. البته ایشان بعد از آخرین گرفتاریهای پدرم آرامش و آسایش نسبی داشت، منهای مشکلاتی که همه زندگیها، میتوانند داشته باشند. نوجوانی و جوانی خود را با چه كسي گذراندهاید؟ با چه کسی شیطانی میکردید؟ با چه كسي دنبال کارهای هیجانانگیز میرفتید؟ خانواده مادری؟ چهار دایی من پزشک بودند و در رشت زندگی میکردند. با خانواده پدری هم به دلیل بُعد مسافت ارتباط نداشتیم. یکی از داییهای من در تهران بود که دانشجوی دانشکده افسری ارتش بود که البته بعد از 28 مرداد اخراج و زندانی شد. مهندس راه و ساختمان بود. دایی دیگری داشتیم که افسر شهربانی باقی ماند. بههرحال با داییها و خالهها و عمهام که در تهران بود، ارتباط نزدیکتری داشتیم، اما حقیقت این است که بهخاطر وضعیت خانوادگی، نوجوانی و جوانی معمول را نداشتیم، خیلی ضابطهمند و جدی رفتار میکردیم. البته خاطراتی از زمان کودکی دارم، طبعا شیطنتهایی هم انجام میدادم. میتوانید یکی از شیطنتها یا یکی از خاطرههايتان را بگویید. چیزی که خودم یادم است شاید حدود چهار، پنجساله بودم؛ خیلی علاقهمند بودم که در جمع خانواده و بستگان نطق کنم. روی صندلی میرفتم و به زبان روسی ساخته خودم نطق میکردم و البته بعد این سخنرانی را برای حاضران ترجمه میکردم. با توجه به فیلمهای روسی که در انجمن روابط فرهنگی میدیدم و آوای این الفاظ به گوشم خورده بود، چیزهایی بیربط و مهمل میگفتم، البته بعضی از مستمعان ناشناس گمان میکردند که گفتههایم واقعا به زبان روسی است! دایی من، دکتر نویدی، گاهی با من شوخی میکرد و میگفت آمدند - منظورشان این بود که برای دستگیری من آمده بودند - من هم سریع از صندلی میپریدم پایین و قایم میشدم. البته در عالم کودکی میفهمیدم شوخی است، ولی این تظاهرات را انجام میدادم. شما بیشتر به سمت سیاست یا به سمت ادبیات و هنر گرایش داشتید. بهطورقطع هر دو. منزل ما خالی از بحثهای سیاسی نبود. در جوارش هم ادبیات و شعر و... مطرح بود. یادم هست درباره مرحوم نیما و سبک شعر سپید که مطرح شده بود و مخالفان و موافقانی داشت، بارها در منزل ما بحث میشد. البته من جزئیات را یادم نیست و تسلطی بر قضیه نداشتم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.