اقتصاد رفتار ی
تلنگری برای بهبود رفاه در جامعه
زهرا موسوی. پژوهشگر حوزه اقتصاد رفتاری
اقتصاد نئوکلاسیک یک رویکرد هنجاری است که بر پایه «عقلانیت انسان اقتصادی» بنا شده است و سعی میکند پدیدههای دنیای واقعی را تبیین کند. در این نگاه بر چند مفروضه اصلی تأکید میشود: همه انسانها به دنبال بهحداکثررساندن سود و مطلوبیت خود هستند، از ظرفیت پردازش اطلاعات به صورت نامحدود برخوردارند و از همه ترجیحات خود آگاهی کامل دارند. بااینحال، تحقیقات تجربی بسیاری بعد از آن نشان داد که این فروض همیشه صادق نبوده و ازاینرو تصویر دقیقی از واقعیت بیرونی ارائه نمیدهد. دو نفر از کسانی که برای تکمیل و توسعه جریان اقتصاد متعارف پا به میدان گذاشتند، دو روانشناس با نامهای دنیل کاهنمن1 و آموس تورسکی2 بودند که با تأکید بر ابعاد روانشناختی سعی کردند فاکتورهای مربوط به احساسات و اجتماع را در تحلیل فهم بازارها و عوامل اقتصادی به کار بگیرند. کاهنمن با تمرکز بر خطاهای سیستماتیک در تفکر، بر پیشبینیپذیری آنها تأکید کرد و به دلیل تلاش بینظیرش در تکمیل و تصحیح دیدگاههای اقتصادی، موفق به دریافت جایزه نوبل اقتصاد در سال 2002 شد (متأسفانه در آن زمان تورسکی فوت شده بود و به این دلیل جایزه نوبل به کاهنمن و ورنون اسمیت3 اعطا شد) و پایهگذار رشتهای شد که آن را «اقتصاد رفتاری» مینامند. اقتصاد رفتاری رشتهای تلفیقی از اقتصاد و روانشناسی است و سعی دارد تا علوم دیگر همچون جامعهشناسی و علوم اعصاب را برای افزایش کارآمدی خود به کار گیرد، بهطوریکه با درنظرگرفتن ابعاد اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی گامی همهجانبه در راستای تبیین پدیدههای واقعی برداشته است. مداخلات آزمایشی، ابزار اقتصاد رفتاری در این مسیر هستند. به این معنا که مفاهیم نظری خود را در عمل نیز به چالش کشیده و به نظریهپرداز بازخورد مناسبی میدهد. این رویکرد در سال 2010 مورد استقبال سیاستگذاران انگلیسی و آمریکایی قرار گرفت و زمینهای برای تأسیس مراکزی شد که اصطلاحا به آنها «واحدهای تلنگر» میگویند. در حقیقت واحدهای تلنگر در نقش مشاورانی عمل میکنند که پیشنهادهای سیاستی را برای بهبود رفاه جامعه به سیاستگذار ارائه میدهند. به عبارت دیگر این واحدهای تلنگر با یک معماری انتخاب سعی میکنند رفتار مردم را به صورتی پیشبینیپذیر و بدون ممنوعكردن هر گزینهای یا تغییر انگیزههای مالی و اقتصادی قابلتوجه تغییر دهند. در این نگاه، تلنگر به تقویتهای مثبت و پیشنهادهای غیرمستقیم به منظور اثرگذاری بر انگیزهها و تصمیمات افراد و گروهها اشاره دارد. درحالحاضر، واحدهای تلنگر در سراسر دنیا تأسیس شدهاند. گواتمالا، فرانسه، یونان، پاکستان، مولداوی، اوکراین، هند، پاکستان، سنگاپور، استرالیا، کانادا و بهتازگی قطر، از جمله کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعهای هستند که در این مسیر گام نهادهاند. اگرچه عمده فعالیت این واحدها کارهایی است که برای دولت انجام میدهند، بااینحال، دامنه فعالیت این واحدها بسیار گسترده است، بهطوریکه پروژههای بسیاری را برای دولتهای خارجی، بانک جهانی و سازمان ملل متحد انجام میدهند. اکثر تغییرات اعمالشده ازسوي این واحدها بسیار کوچک است؛ بهعنوانمثال، یک پیامک، تغییر واژگان یک نامه یا فرستادن یک ایمیل شخصی، اما نتایج ملموسی را برای دولتها بههمراه داشته است، بهطوریکه واحد تلنگر انگلستان در طول این مدت توانست در حوزههای مختلف سیاستگذاری عمومی همچون سلامت، انرژی، آموزش، خیریه و... ورود کرده و تغییرات بزرگی ایجاد کند، بهطوریکه روزنامه گاردین در تعریف از این تیم و رهبر این واحد نوشت: او کیست که در یک سال تعداد متقاضیان ارتش را دوبرابر کرده است؟ او کیست که در یک سال صدهزار اهداکننده دیگر را به اهدای عضو متعهد کرده است؟ طراحی و ارزیابی اثربخشی برخی از این مداخلات سالها زمان میبرد و طبق گفته مدیر واحد تلنگر انگلستان، از میان هر 10 آزمایشی که برای ایجاد تغییر در یک رفتار صورت میگیرد، يك يا دو آزمایش با شکست مواجه میشوند. علاوهبراین، به این رویکرد نقدهایی همچون اثرات کوتاهمدت نیز وارد شده است، بااینحال به نظر میرسد با توجه به کمهزینهبودن این مداخلهها استفاده از آنها نهتنها صرفه اقتصادی برای دولتها بههمراه دارد، بلکه اثرات آن نیز بزرگ و قابلتوجه است. 1- Daniel Kahneman 2- Amos Tversky 3- Vernon Smith
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.