بحران آب در ایران و راهکارهای مقابله با آن
عوامل مؤثر در پدیدآمدن بحران
حمیدرضا پیروان*
بحران آب در ایران ناشی از دو مقوله کمبود آب و استفاده نادرست از منابع آب است. رشد جمعیت، کشاورزی نامؤثر و توسعه لجامگسیخته از عوامل اصلی دامنزدن به بحران آب هستند. بیش از 80 درصد پهنه کشور در اقلیم خشک و نیمهخشک واقع شده است. ایران با متوسط نزولات جوی ۲۶۰ میلیمتر در سال، دارای بارندگی حدود یکسوم اروپا و نیمی از آسیاست و بنابراین ایران دچار بحران فیزیکی آب است. استاندارد جهانی برای استفاده از آبهای تجدیدپذیر بدون آثار تهدیدکننده برای منابع آب، 20 درصد است که با مدیریت و برنامهریزی تا 40 درصد قابل افزایش است، ولی متأسفانه در ایران تا 85 درصد از این منابع استفاده شده است. درضمن، شبکه آب کشور هم فرسوده اعلام شده و هدررفت حین انتقال آب رقمی بزرگ و قابلتوجه است. نشانههای متعدد بحران کمآبی در ایران بهوضوح قابل مشاهده است. خشکسالیهای پیدرپی 10ساله اخیر، تغییر محسوس نوع بارش در کشور (کاهش سهم برف از بارش و بارش باران با شدت وقوع زیاد)، خشکشدن هامونها و تالابها و دریاچهها، افت شدید سطح آب زیرزمینی و نشست زمین در دشتها (خشکیدن ۲۹۷ دشت از ۶۰۰ دشت) و ریزگردها در خوزستان که ناشی از خشکشدن بخشی از تالاب هورالعظیم است، از جمله موارد قابل ذکر است. فرونشست دشتها، ناشی از برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و فسیلی، عواقب تأسفباری را در پی خواهد داشت. با کاهش سطح تراز آب زیرزمینی، بافت خاک آبخوان متراکم شده و پدیده فرونشست اتفاق میافتد. استاندارد جهانی برای حد بحرانیبودن پدیده فرونشست، چهار میلیمتر در سال است، حال آنکه در تهران 36 سانتیمتر در سال؛ یعنی 90 برابر حد بحرانی، گزارش شده است. علت افت سطح تراز آب زیرزمینی در ایران ناشی از کمبود بارش ناشی از خشکسالی و برداشت بیرویه از آب زیرزمینی بوده است. با ادامه فرونشست دشتها، ضمن اینکه آبخوانها توانایی احیا و بازسازی طبیعی خود را از دست میدهند، سبب خسارات زیادی از جمله تخریب خطوط راهآهن، ترکخوردن ساختمانها، شکست لولههای آب و فاضلاب، لولهزایی چاهها، شکافهای عمیق در سطح زمین، برعکسشدن شیبها، سیلگیرشدن برخی مناطق و نهایتا کاهش تخلل مفید آبخوانها میشوند. اهم راهکارهای مقابله با کمآبی و پدیده فرونشست زمین ناشی از برداشت بیرویه آب از این قرارند:
1- مهمترین کار، مدیریت مصارف آب، خصوصا کشاورزی است. 2- کشت جایگزین اقلام با نیاز آبی کم 3- بازچرخانی آبهای سطحی و پسابهای فاضلاب 4- ممنوعکردن برداشت بیرویه از آب زیرزمینی در دشتهای بحرانی 5- حفظ آب در محل با انجام عملیات آبخیزداری 6- رعایت حقابههای عرصههای پاییندست حوضههای آبخیز (توضیح اینکه با احداث سد، عملا حقابههای دشتهای پاییندست رعایت نمیشود). 7- حذف روشهای آبیاری سنتی و جایگزینکردن آن با روشهای مدرن آبیاری 8- توسعه گلخانههای صنعتی (میزان مصرف آب در گلخانههای صنعتی یکپنجم سنتی و توان تولید آن 30 برابر است). * دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری گروه تحقیقات مهندسی حفاظت آب و خاک
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.