|

گفت‌وگو با شهرام گیل‌آبادی، کارگردان نمایش یک‌دقیقه‌ و سیزده‌ثانیه

یک زخم کهنه

گروه هنر: نمایش «یک‌دقیقه‌ و سیزده‌ثانیه»، با نویسندگی مشترک محمد چرمشیر و بهمن عباسپور و کارگردانی شهرام گیل‌آبادی از یکم مرداد اجراهای خود را در سالن سمندریان تماشاخانه ایرانشهر آغاز کرده؛ در این نمایش ۸۰ دقیقه‌ای که نگاهی به معضلات اجتماعی زنان، به‌ویژه وضعیت زنان کارتن‌خواب دارد، سیما تیرانداز، پانته‌آ بهرام، مینا دریس و لادن مستوفی ایفای نقش می‌کنند. با گیل‌آبادی درباره این نمایش گفت‌وگو کرده‌ایم.

چگونه است که کارتن‌خوابی که یک مسئله اجتماعی دیرینه است، یک‌باره در تئاتر یکی، دو سال اخیر برجسته می‌شود؟ آیا ممیزی مانع می‌شده است؟ دلایل متعددی دارد؛ این زخم، یک زخم کهنه است و مخصوص این چند سال اخیر نیست و شاید یک زخم 70 یا 80 ساله است؛ یعنی مشکلات پیچیده اجتماعی باعث شدند تا امروز زخم آسیب‌های اجتماعی سر باز کند و در جامعه همه با آن مواجه شوند. این یک مسئله تاریخی در زمانی است، اما هم‌زمان با ما این مشکل عمق پیدا کرده و جایی باید سدی جلو آن شکل بگیرد که از سیاست‌گذاری آغاز می‌شود. درحال‌حاضر مسئولان نظام هر فصل در حضور رهبر، به موضوع آسیب‌های اجتماعی می‌پردازند؛ پس بسیار موضوع برجسته‌ و با‌اهمیتی است و هنر هم باید نقش خود را در این زاویه و فضا نشان دهد. اگر هنر نقش خود را در این فضا ایفا نکند، خود را از جامعه دور کرده. هنری که پیشرو و سدشکن نباشد و پیشاهنگی خود را نداشته باشد، مورد انتخاب قرار نمی‌گیرد. پس در این دو یا چند سال اخیر، هنر توجه جدی به سمتی دارد که باید آشکار و رازگشایی شود و به عمق آن حرکت شود؛ در نهایت باید توجه شود تا منتج به رفع مشکل اجتماعی شود. هنرمندان در این سال‌ها توجه جدی به این معضلات کرده‌اند؛ به‌این دلیل که این آسیب عمق پیدا کرده و می‌شود آن را در فضای جامعه دید. تکثر و تنوع افرادی که در حیطه آسیب‌های اجتماعی هستند باعث می‌شود این معضلات از جلو چشم کنار نروند. هنرمند هم به‌عنوان جزئی از جامعه خود، معضلات را می‌بیند، دردنگاری و رازگشایی می‌کند و به سمت رفع مشکلی که وجود دارد می‌رود. مستندبودن این تئاتر چه کمکی به‌لحاظ بازتاب اجتماعی چنین پدیده‌ای خواهد کرد؟ بدون‌‌شک فضای جامعه مستعد این است که هنر بسیاری از موضوعات را به‌شکل ‌گزیده بیاورد و آگراندیسمان کرده، آن را نشان دهد و جامعه تماشاگر بتواند وظیفه خود را در ارتباط با آن فضای مستند و اجتماعی پیدا کند. اگر این اتفاق بیفتد، حتما تماشاگر به سمتی می‌رود که به این فرایند اجتماعی کمک کند تا دیگر وجود نداشته باشد یا کم شود یا در ارتباط با آن آسیب تغییر رفتار بدهد. خودتان چه نیتی را برای رفتن به‌سوی کارتن‌خوابي مدنظر داشته‌اید و اکنون با گذشت چند شب از اجرایتان چقدر این اهداف محقق شده‌اند؟ کارتن‌خوابی یک پدیده اجتماعی است که وقتی به‌راحتی از کنار آن گذر می‌کنیم، ممکن است به این مسئله فکر نکنیم که ما باعث شدیم خیلی از افراد کارتن‌خواب بشوند. سه دلیل روشن را می‌توانیم در این پدیده بررسی کنیم: اول اینکه نظام آموزشی افراد جامعه را به سمت توانمند و قدرتمندکردن سوق نمی‌دهد. نظام آموزشی کاستی‌های جدی دارد که باعث می‌شود افراد خودساخته نباشند، خودانگیختگی اجتماعی، فرهنگی و فردی نمی‌دهد. نکته دومی که وجود دارد این است که فضای اجتماعی ما باعث خودمحوری افراد است؛ درصورتی‌که جامعه‌پذیری باعث می‌شود افراد کنار هم یک جامعه را بسازند و در تعامل مثبت با یکدیگر به یک جامعه منظم و یک سیستم دست پیدا کنند‌. ما نباید فراموش کنیم که نقص یا منفعت‌طلبی یک نفر به کل جامعه آسیب می‌رساند. نکته آخر این‌ است که ما در برنامه‌ریزی اجتماعی، هدف‌گذاری، سیاست‌گذاری، مدیریت، نظارت و ارزشیابی جامعه دچار مشکل جدی هستیم. برخی از مدیران حال‌حاضر، سر خود را زیر برف کرده تا آسیب‌های اجتماعی را نبینند؛ خود را پنهان می‌کنند تا با پدیده‌هایی که مشکلات جدی در جامعه به‌وجود آورده مواجه نشوند. درصورتی‌که بسیاری از مشکلات، مشکلاتی هستند که از عدم ‌سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی اجتماعی به‌وجود آمده‌اند و این مسائل باعث می‌شود که مدیران هم محمل‌هایی برای پریدن از موضوع یا چشم‌پوشی و نادیده‌گرفتن پیدا کنند و به نقطه‌ای برسیم که امروزه کارتن‌خواب‌ها در سطح شهرهای بزرگ و مختلف یا حاشیه‌نشینی یا آسیب‌های اجتماعی؛ مانند کودکان‌ کار یا مسائل دیگر به‌وفور جلو چشم مردم باشد. به‌این‌دلیل ما هنر را برای درد‌نگاری نیاز داریم، وقتی می‌خواهیم بگوییم خانه‌ای تمیز است، نمی‌توانیم آشغال‌های آن ‌را زیر فرش بدهیم، باید آنها را دور ریخت تا خانه تمیز شود. هنر می‌تواند به نمایان‌کردن درد رها و مشخص‌کردن زخم‌های اجتماعی کمک کند و فضای اجتماعی را به سمتی ببرد که تماشاگر یک تئاتر، به‌طور خودانگیخته وظیفه خود را در قبال آسیب‌های اجتماعی پیدا کند. برخورد تماشاگران با نمایش چگونه بوده است؟ به قول استاد سمندریان، نمایشی که با استقبال رو‌به‌رو می‌شود و جای خود را بین تماشاگران پیدا می‌کند، حد وسط ندارد. نقاد تعریف دارد: کسانی که بهترین معرف یک اثر هستند؛ یعنی هم یک اثر را خوب می‌شناسند و هم می‌توانند یک اثر را خوب معرفی کنند. منتقدان سه دسته هستند: دسته اول کسانی که نقد واقعی دارند و به رشد توسعه اثر و جامعه کمک می‌کنند. دسته دوم کسانی هستند که تفاوتی در اصل نگاه ندارند، مبانی‌اي در ذهن خود دارند و همه مسائل را بر اساس همان مبانی می‌سنجند و این مبانی را به‌عنوان یک کار عام گسترش می‌دهند. دسته سوم کسانی هستند که از ساحت نقد فراتر رفته و بر اساس سلیقه خود عمل می‌کنند و هر چیزی غیر از سلیقه آنها باشد، رد می‌کنند. همچنین بر اساس حس، نقد می‌کنند و اصولا غر می‌زنند و نمی‌شود اسم خاصی روی این افراد گذاشت. ما داعیه این را نداریم که یک کار عجیب‌وغریب انجام داده‌ایم؛ اما مسائلی را به‌عنوان یافته‌هایمان از فرایند تحقیق از مخاطبان به دست آورده‌ایم که برایمان مهم است. به مسائلی می‌توانیم اشاره کنیم: یکی اینکه 89 درصد از مخاطبان از نمایش رضایت دارند. پنج درصد از مخاطبان از نحوه نشستن رضایت ندارند. اکثر مخاطبان توانسته‌اند با نمایش و صحنه همذات‌پنداری کنند. ما حتی تماشاگرانی داریم که از شهرستان‌ها برای دیدن نمایش می‌آیند. بزرگان آسیب‌های اجتماعی ایران به دیدن نمایش ما آمده‌اند و درصد رضایت‌مندی آنها از کار به‌قدری است که وقتی عواطف خود را پس از دیدن نمایش به بازیگران و عوامل اجرائی نمایش انتقال داده‌اند، به ما یک آرامش و طیب خاطر دادند که متوجه شویم مسیر را به لطف خدا، اشتباه نیامده‌ایم. هر نمایشی منتقدانی دارد؛ ما دست منتقدان را می‌فشاریم و همه نکات و نظراتشان را مطالعه می‌کنیم؛ اما در بعضی نقدها، حالت پرخاشگرانه و بی‌ادبانه وجود دارد. مخاطب‌محوری چقدر در انجام کارتان مهم بوده است؟ من در نقدها می‌خواندم که گفته بودند من در تئاتر به اندازه یک سال تجربه دارم و دست به حرکات خارج از عقل می‌زنم. من از سال 57، از کودکی در کانون پرورش فکری خرم‌آباد تئاتر کار می‌کردم و استادم مسعود رایگان بود تا الان که تئاتر کار می‌کنم و «یک‌دقیقه‌ و سیزده‌ثانیه»، پنجاه‌و‌چهارمین نمایش من است که به صحنه می‌برم. در این سال‌ها به‌عنوان یک فارغ‌التحصیل رشته تئاتر، همیشه بر این موضوع متمرکز بودم که چگونه می‌شود ارتباطات را وارد تئاتر کرد. درحال‌حاضر، مشغول نگارش یک کتاب با عنوان «ارتباطات تئاتر» هستم که از تئوری‌های ارتباطی برای بسط و گسترش فضای تئاتر استفاده می‌کنم. نمایشی را که الان شاهد هستیم، از یک مدل ارتباطی استفاده می‌کند که مدل ارتباط آیینی است که در رسانه‌های دنیا مانند روزنامه، تلویزیون و رادیو استفاده می‌شود و مدلی قدرتمند برای ارتباطی نزدیک‌تر است. در این مدل، هم‌گرایی، پیوستگی و همبستگی به وجود می‌آید و در یک دایره شکل می‌گیرد و برای خودش فرم دارد تا مخاطب به یک تعریف متفاوت برسد. مخاطب من در جایی قرار می‌گیرد که نفس به نفس بازیگر، صحنه و تماشاگران دیگر است. در نتیجه، تأثیری که از اثر می‌پذیرد، باعث عوض‌شدن نظر او در رابطه با موضوع می‌شود. این نوع ارتباط، پیشرو است و به نسبت سنت‌ها و آیین‌های نمایشی و مدل ارتباط قدرتمندی که در جامعه وجود دارد، آن را طراحی کرده‌ایم تا درصد تأثیر بر مخاطب افزایش یابد. مسئله‌ای که برای من خیلی اهمیت دارد و در تمام نمایش‌های من اتفاق می‌افتد، طراحی فرایند تأثیر است. تز دکترای من «فراتئاتر و روایتی دیگر» بوده است؛ به معنی اینکه چگونه دیالوگی مؤثر بین صحنه و تماشاگر برقرار شود که منتج به تأثیر بیشتر شود. مدلی که در نمایش «یک‌دقیقه‌ و سیزده‌ثانیه» استفاده می‌شود، کاملا خاص است و تز پست‌دکترای من است و سال‌ها روی آن کار کرده‌ام. این مسئله نه فقط برای کسب تجربه که برای محک تئوری‌های مختلف تئاتر در دنیاست. «یک‌دقیقه‌ و سیزده‌ثانیه» تا همین الان برای اجرا به چهار کشور دنیا دعوت شده است؛ به این دلیل که این شیوه اجرائی برای تئاتر دنیا بدیع و تازه است. در نقد دیگری خواندم که برای نمایش ما از واژه تئاتر شورایی استفاده شده بود؛ اساسا استفاده از کلمه «تئاتر شورایی» در کشور ما غلط است و ما هم نمی‌خواهیم نمایش ما شورایی باشد؛ حتی نمایش ما مشارکتی هم نیست. نمایش ما تئاتر فضا و اینتراکتیو (تعاملی) است. ما می‌خواهیم از یک تعامل دوسویه با مخاطب، در راستای نمایش استفاده کنیم نه اینکه داستان نمایش و فرایند آن را عوض کنیم. مخاطب برای ما عنصری دراماتیک است. سیدفرید قاسمی، پدر تاریخ مطبوعات، بعد از تماشای نمایش به من لطف داشته و بیان کردند: تو از تلفیق دانش رسانه‌ای، هنری و اجتماعی خود به این نمایش رسیده‌ای. من نمی‌توانم 27 سال دانش رسانه‌ای خودم را در تئاتر کنار بگذارم. ما در رسانه یاد می‌گیریم مخاطب‌شناسی یکی از اصول اصلی رسانه است و بدون توجه به دانش رسانه‌ای، نمی‌توانیم کار کنیم. داستان نمایش ما کاملا روشن است و برای لحظه‌به‌لحظه نمایش طراحی انجام داده‌ایم؛ حتی بداهه‌های نمایش و هر شب بعد از پایان نمایش بداهه‌های آن شب را با بازیگران مرور می‌کنیم و برای تمام اتفاقات صحنه تمهید اندیشیده‌ایم و می‌دانیم می‌خواهیم به چه هدفی برسیم. همچنین برای من مهم است که تماشاگر با سؤال از سالن نمایش خارج شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.