تنهایی و روزمرگی
نسیم آصف: «مادر» عنوان نمایشنامهای است از فلوریان زلر که بهتازگی توسط نشر نی منتشر شده است. فلوریان زلر، نویسنده و نمایشنامهنویس فرانسوی است که در سال 1979 متولد شده است. او اولین رمانش را خیلی زود و در بیستودوسالگی منتشر کرد و برنده جایزه ادبی هاشت شد. زلر تاکنون پنج رمان منتشر کرده اما شهرت اصلیاش بهواسطه نمایشنامههایی است که نوشته و در کشورهای زیادی اجرا شدهاند. از زلر، پیشتر نمایشنامه «اگر بمیری» در همین مجموعه دورتادور دنیا منتشر شده بود. اما در میان نمایشنامههای او، «مادر» جایگاهی ویژه دارد. «مادر» نمایشنامهای است در چهار پرده و با چهار شخصیت که ساختار رواییاش مبتنیبر تکرار است. خود زلر این نمایشنامه را طنزی تلخ دانسته؛ و به نوشته پیشگفتار کتاب: «مضحکه زندگی، دردی عمیق که از سرشت و نهاد شخصیت اصلی که همزمان اصلیترین شخصیت زندگی هر بشر است، مادر است، بیرون میریزد، و چون دردی ناگفتنی است، مضحکه را آرامآرام تبدیل به تراژدی میکند. ساختار نمایشنامه، تکرار غریب هر صحنه، که هربار با تغییری کوچک و ناچیز موقعیت را لغزندهتر و متزلزلتر میکند، ما را میان واقعیت و رویا مردد میگذارد. کدام صحنه واقعیت است، کدام صحنه رویاست؟ آیا همه این اتفاقها در واقعیت افتاده؟ یا ما در خواب و کابوس مادریم؟ یا شاید در ذهن آشفته و مجنون او هستیم؟ حتا زمان هم ویران است: ما در زمان حال هستیم، در آینده یا در گذشته؟ آیا این صحنه روزی بعد است یا دقیقهای قبل؟ تنها پاسخ قطعی که میشود داد این است که ما در تئاتر هستیم. در زمان و در مکان تئاتر که در آن همهچیز ممکن است. اما آیا نمایشنامهای که در ذهنمان یا جلوی چشممان در حال اجراست واقعا وجود دارد یا ندارد؟ این خودش تاملبرانگیز است!» «مادر» با دیالوگهای روزمره مادر و پدر آغاز میشود، مادر و پدری که یک دختر و یک پسر دارند که هر دو از آنها جدا شده و زندگی مستقلی دارند. اما همین دیالوگهای عادی و روزمره خیلی زود تشویش و فروپاشی ذهنی مادر را نشان میدهد. اینکه او حالا بیش از هر زمان دیگری احساس تنهایی و بیهودگی دارد و مدام فکر میکند که قربانی خانواده و بهخصوص شوهرش شده و سرش کلاه رفته است. او میبیند که هریک از اعضای خانوادهاش به امورات زندگیشان مشغولاند و تنها اوست که خودش را وقف آنها کرده بیآنکه امروز کسی به وضعیت او حتی فکر کند. «مادر»، روایتی است از وضعیت بحرانی مادر این نمایشنامه که البته میتوان وضعیت او را به مادر، به معنای عامش، بسط داد. بهجز «مادر»، اینروزها نمایشنامه دیگری هم با نام «آنسوی آینه» با ترجمه تینوش نظمجو توسط نشر نی منتشر شده است. «آنسوی آینه» نمایشنامهای تکپردهای در چهار صحنه و با چهار پرسوناژ است. یکی از ویژگیهای قابلتوجه این نمایشنامه، دو نوع زبانی است که در کنار هم در متن نمایش حضور دارند. یکی زبان گفتوگوهای روزمره و دیگری زبان «به فکر فرورفتن» پنهانی شخصیتها. نظمجو درباره دلیل ترجمه این نمایشنامه نوشته: «آنچیزی که من را متقاعد کرد تا این نمایشنامه را برای مجموعه دورتادور دنیا انتخاب کنم خلاقیت نویسنده در آفرینش دو نوع زبان در اثر بود: زبان درونی و زبان بیرونی، زبان خاموش و زبان روشن، آنچه میاندیشیم و آنچه میگوییم. چنین ساختاری در جامعه و محیطی که دورویی در آن بیداد میکند ضمانتی برای کمدییی در ژانر کمدیهای خانوادگی یاسمینا رضا بود. دلپذیری این کمدی زناشویی این است که، برخلاف نمایشنامهای مانند خردهجنایتهای زناشویی اریک امانوئل اشمیت، فلوریان زلر هیچکجای نمایشنامهاش سعی نمیکند، حتی بهطور پنهانی، به ما درس فلسفی درباره عاشقبودن یا اخلاق بدهد. او کمدییی مینویسد تا با دیدن شخصیتها، با کشف لایههای درونی آنان، همانطور که هستند، بخندیم.» نظمجو اشاره میکند که بسیاری زلر را وارث اشمیت میدانند با این تفاوت که شاید مهارت زلر در «دیالوگنویسی و شخصیتپردازی» اندکی بیشتر باشد. «آنسوی آینه» با دیالوگهای زوجی شروع میشود که قرار است با بحرانی روبهرو شوند و صحنه دوباره در روزمرگی همان زوج به پایان میرسد. «اینجا شخصیت دنیل در جریان نمایش برای فرار از روزمرگیاش رویا و تخیل میبافد، اما در پایان، شاید حتی در کمال تلخی، باز آن روزمرگی را در آغوش میگیرد و به آن بازمیگردد. او برخلاف پاتریک، دوست صمیمیاش، بهجای ترک همسرش در فکر ترک روزمرگیاش است: آن روزمرگییی که در آن اسیر شده و راه فراری از آن برای خودش نمیبیند. این سفر در تخیلها و توهمها به او میفهماند که فرار از هر روزمرگی افتادن به دام روزمرگییی دیگر است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.