نگاهی به نمایشنامه «وانیا و سونیا و ماشا و اسپایک»
چخوف و دیگران و چخوف
یوریک کریممسیحی
آنتون چخوف نویسندهای است که لزومی ندارد بهانتظارِ صدسالگی یا هر چند سالگی دیگرِ دنیاآمدن و یا مُردنش بنشینیم تا صاحبِ مناسبتی باشیم برای برداشتنِ گامی در مسیرِ او و آثارش. چخوف مناسبت لازم ندارد. ما همیشه با چخوف هستیم و چخوف همیشه با ماست، هرچند دستهای از نویسندگان هستند که بیشتر از همیشه با اویند، با او و با آثارش، و آن اندازه به دنیای او دل بستهاند و در آثارش غوطه میخورند که نوشتنِ نمایشنامهای براساس یک یا چند اثرِ او نزدِ آنان امری بدیهی و حتا گریزناپذیر میشود، چنان که از سالها پیش از این چنین شده است: نيل سايمون در 1973 نمایشنامهای یازده اپیزودی با نام «پزشک نازنين» براساس مجموعهای از داستانهاي کوتاه چخوف نوشت؛ و در 1981 تنسی ویلیامز دو سال قبل از مرگش «دفتر يادداشت تريگورين» را بر اساس «مرغ دريايي» نوشت؛ و ديويد مامت «ورقبازي» را در 1985، و «باغ آلبالو» را در 1985، و «سه خواهر» را در 1991، و «دايي وانيا» را در 1994 نوشت؛ و برايان فريل «سه خواهر» را در 1981، و «دايي وانيا» را در 1998، و «بازي يالتا» را بر اساس داستان «بانویی با سگ کوچولویش» در 2001، و «خرس» را در 2002 نوشت؛ و مايکل فرين «دلبند وحشي» را بر اساس «پلاتونف دیوانه» در 1984، و «عطسه» را در نُه اپیزود بر اساس چند نمایشنامه تکپردهای و چند داستان کوتاهِ چخوف در 1988 نوشت، و ديويد هِر «ايوانف» را در 1995، و «پلاتونف» را در 2001 نوشت؛ و تام استاپارد «مرغ دريايي» را در 1997، و «ايوانف» را در 2008، و «باغ آلبالو» را در 2009 نوشت؛ و حمید امجد «سه خواهر و دیگران» را در سال 1393 نوشت... این سیاهه در همین جا تمام نمیشود و اینان نامهای نظرگیر در این سیاههاند. برداشتن و بازنویسیکردن و بههمآمیختن و گونههای دیگرِ آفریدن و بازآفریدن در عالمِ چخوف تنها در قلمرو نوشتن نیست. این سیاهه در جهانِ سینما بسیار بلندبالاست. «وانیا و سونیا و...» چنان که قابلپیشبینی است نمایشیست کمدی، اما نه از نوعِ کمدی آسانگیر و دوریگزین و کمابیش دیگر دستنیافتنی چخوف، بلکه کمدی دورانگ است. دورانگ در «وانیا و سونیا و...» از کمدی بنفشِ چخوف فاصله گرفته و کمدی صورتی مایل به بنفشِ خود را نوشته است، و چه خوب که چنین کرده است، چراکه دورانگ در مقامِ نمایشنامهنویسی برجسته، شخصیتها و مضامینی از چند اثرِ چخوف را مبنای کارِ خود قرار داده و بنا نداشته که بندهوار اثرِ چخوف را سرمشقِ خود قرار دهد و از آن رونویسی کند. وقتی نسخهی اصل و اصیل وجود دارد نویسندهی شیفتهی چخوف بدیهیست که بخواهد تأویل و تفسیر و روایتِ خود را از منبع و مأخذش ارائه کند، متنی در امروز و برای امروز. کمدی چخوف کمدی روسی است، کمدی ادبیات و فرهنگی که در بارانهای طولانی و ملالآور، و در آفتابهای پُرفروغ و ملالآور، و چترهای سفید در دستِ زنان در گرداندنِ پُرکرشمه، و چمدانهای بستهی مسافرانِ آمادهی رفتن، و چمدانهای بستهی مسافرانِ تازهآمده آمادهی باز کردن، و زندگیهای پُرملالِ آماده خیانتِ یکی به دیگری برای فرار از ملال، و افتادنِ در ملالی دیگر، و از دست دادنها برای به دست آوردنِ خوشبختی و به دست نیاوردنِ خوشبختی، ساخته شده است. اما کمدی مفرّح دورانگ کمدیای آمریکاییست. سبُکسری و کوتهفکری و یا تعمق و پیچیدگی و یأسِ پرسوناژهای چخوف مخصوص به خودِ اوست، و هرچند برگرفته از زندگی واقعی پیرامونِ چخوف بوده، لیکن مخصوص به دنیای خودِ اوست و در آثارِ بزرگانِ ادبیات روس نیز چنین پرسوناژهایی را مشکل بتوان یافت. پرسوناژها نزدِ دورانگ، گو اینکه همان پرسوناژهای آشنای «دایی وانیا» و «سه خواهر»اند و قصّهی آنان (و حتی پارهای از «مرغ دریایی» و اشاراتی به «باغ آلبالو») را دنبال میکنند، اما از گونهی آشنای آمریکایی دهههای اخیرند، و پدیدار شدنِ «اسپایکِ» هوسرانِ مبتذلِ منفعتطلبِ خیانتکارِ بیاخلاق، معادلِ آمریکاییشدهی دستهی بزرگی از پرسوناژهای تُهی چخوف است. پرسوناژهای دورانگ سرزنده و شاداباند، با پوچیای که هیچ از آن آگاه نیستند، و همین رقّتانگیزی شادابی استوار بر خاکِ پوک است که کمدی دورانگ را برخاسته از کمدی چخوف مینمایاند. نسبت میان نمایشنامهی دورانگ با نمایشنامههای چخوف برقرار است، با این افزوده که دورانگ، کمدی دنیای دیوانهی صد سال پس از چخوف را هم نوشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.