|

حافظ و هويت ايراني

«بازيگري در باغ هويت ايراني؛ سرنموني حافظ» عنوان كتابي است از فرهنگ رجايي كه به‌تازگي توسط نشر ني به ‌چاپ رسيده است. رجايي پژوهشگر علوم سياسي در حوزه نظريه‌هاي سياسي و روابط بين‌الملل و استاد دانشگاه كارلتون كانادا است كه پيش از اين نيز آثاري از او در ايران به‌چاپ رسيده بود. رجايي پيش از اين و در قالب برخي از آثارش به موضوعاتي چون نظريه‌هاي سياسي، انديشه سياسي در شرق، جهاني‌شدن و... پرداخته بود و در كتاب «بازيگري در...»، به سراغ موضوعي رفته كه پيش‌تر نيز به آن پرداخته بود. موضوع اصلي اين كتاب،‌ هويت ايراني و همزادبودن حافظ با هويت ايراني است. رجايي به‌واسطه يك پرسش به سراغ هويت ايراني و نقش حافظ رفته و اين پرسش اين است كه چرا ايرانيان پس از عصر صفوي نتوانستند به نقش‌آفريني خود ادامه دهند و در حاشيه تاريخ ماندند. در اين ميان رجايي از استعاره باغ براي پرداختن به هويت ايراني استفاده كرده و اين موضوعي است كه پيش از اين و به شكلي ديگر در يكي از آثار شاهرخ مسكوب با عنوان «گفت‌وگو در باغ» هم ديده مي‌شد. رجايي با به‌كارگيري اين استعاره، تلاش كرده به اين پرسش پاسخ دهد كه آيا مي‌توان با تلاش در بازسازي باغي با عوامل هويت ايراني، كه در ميراث غني ايرانيان «سنت، ايرانيت، دين و تجدد» خوانده شده، سرنموني موفق براي بازيگري و نقش‌آفريني عرضه كرد؟ رجايي در درآمد كتاب درباره نقش‌آفريني هويت ايراني با سرنموني حافظ نوشته: «آيا مي‌توان بازيگري و نقش‌آفريني در هويت ايراني را با سرنموني نظام فكري حافظ جمع كرد؟ آيا معجوني كه از تركيب اين دو به‌دست مي‌آيد مي‌تواند مرهمي بر زخم صعب‌العلاج سرگشتگي و دورماندگي ايراني از خويشتن خويش باشد، به‌ويژه در سده پانزدهم هجري خورشيدي كه در حال آمدن و چشمك‌زدن است.» رجايي با توجه به درهم‌تنيدگي حافظ با هويت ايراني، حضور او در فرهنگ ايراني را همپاي حضور شكسپير در فرهنگ انگليسي‌زبانان، گوته براي آلماني‌ها، كنفوسيوس براي چيني‌ها و هومر براي يوناني‌ها دانسته است. او درباره «رهيافت و روش» اين كتاب نوشته است: «با چه رهيافتي و با كدام روش بايد به تحقيق و تحليل سرنموني حافظ دست زد؟ ابتدا بايد دو مفهوم رهيافت و روش را از هم جدا كرد. منظور از رهيافت اين است كه از كدام زاويه يا با كدام مفروض بايد به مقوله هويت يا ديوان حافظ نگاه كرد؟ درواقع با آوردن مفهوم باغ در عنوان رساله سرنخي به رهيافت خود داده‌ام. هم مقوله هويت و هم ديوان حافظ را، كه هر دو محصول تخيل، آرمان، دغدغه و افق ايرانيان و حافظ است، باغي مي‌بينم كه به زبان مسكوب خود سامان و فلكي خود پايدار است؛ مجموعه‌اي كه اجزاي آن به‌صورت هم‌بسته و اندام‌وار زنده است و درخت‌ها و بوته‌هايي منفرد و نامنسجم نيست. وقتي با رهيافت باغ نگاه مي‌كنيم، آن‌وقت اجزا با يكديگر پيوند مي‌خورند و درنتيجه در خود معنايي دارند. نگرشي اين‌چنيني به‌ناچار از دانشور دعوت مي‌كند كه به بينشگري درگير باشد، با ديدي از درون حركت كند و هشيار باشد كه بي‌طرفانه و از بيرون قادر نيست باغ را ببيند. مشاهده‌گر بيروني تك‌تك درخت‌ها يا بخش‌هاي گوناگون را بدون دريافت ارتباط‌هاي اندام‌واره مي‌بيند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.