|

پدیدارشناسی روح از منظر انقلاب فرانسه

کاوه شکیب

ربکا کامی در مقدمه «جشن ماتم» طرح کلی استدلال خود را می‌ریزد: بنا به ادعای او، گرچه انقلاب فرانسه/ترور، به‌خاطر افراط‌گرایی و پایان خشونت‌بار و مرگ‌بار آن، «استثنای آشکار» پیشروی دیالکتیکی و آرام «پدیدارشناسی» است، در حکم «هنجار» برای مفصل‌بندی هگل از ساختار تجربه تاریخی است. این ساختار که کامی آن را با تروما یکی می‌داند (و ازاین‌رو مرتبط با عزاداری، ماخولیا و برخی دیگر از مفاهیم فرویدی- لاکانی) ساختاری ناهمزمان یا نابهنگام است و هگل «روشن‌ترین نظریه‌پرداز» آن. کامی فصل اول را با دیدگاه متداول درباره نسبت بین فرهنگ آلمان (که منظور از آن فرهنگ پروتستان و نواحی آلمانی‌زبان اروپاست) و انقلاب فرانسه آغاز و برداشت دقیقی از نابهنگامی عرضه می‌کند. دیدگاه معیار از این قرار است: خود اصول انقلاب درست بودند ولی چون فرانسوی‌ها آمادگی فرهنگی برای خودآیینی واقعی نداشتند انقلاب از ریل خارج شد و به دوران ترور انجامید. لازمه این آمادگی فرهنگی نهضت اصلاح دینی بود که فرهنگ فرانسه از آن بهره‌ای نداشت. ولی فرهنگ آلمان، به لطف لوتر، خود را کاملا برای آنچه فرانسه ناشیانه دورش زده بود آماده کرده و بنابراین حال می‌تواند پروژه انقلابی را به‌آرامی به سرمنزل مقصود برساند بدون هیچ نیازی به تشنج‌ها و کشتارهای جمعی تئاتر انقلاب فرانسه. از بین عناصر تحریک‌کننده زیادی که این تصویر دربر دارد کامی سراغ علاقه اصلی خودش می‌رود: ساختار زمانی عجیب آن. چون بنا به دیدگاه متداول و معیار، فرهنگ آلمان هم مقدم بر انقلاب است (به‌خاطر مفهوم اساسی‌اش از آزادی) و هم مؤخر بر آن (چون انقلاب فرانسه را تکمیل می‌کند). حال آنکه خود انقلاب هم خیلی زود سر می‌رسد (چون پیش از آنکه فرانسه بتواند به آزادی لوتری دست یابد آغاز می‌شود) و هم خیلی دیر (تازه وقتی فرانسه محکوم به عقب‌ماندگی معنوی شد انقلاب پا گرفت). این ساختار زمانی، تا جایی که صرفا یک ساختار تصادفی نباشد بلکه برعکس حرکت مفهومی- عقلانی حقیقی تاریخ را نشان دهد، نخستین مثال کتاب کامی از نابهنگامی ساختاری است. نابهنگامی مذکور در انتهای فصل اول به برخی ژست‌های مربوط به تعیین حدود و تمایزگذاری فرهنگی برمی‌خورد، به‌ویژه حول‌و‌حوش دوره‌ای که ناپلئون در سرزمین‌های آلمان حامل تغییر سیاسی به‌شمار می‌رفت. ولی حتی وقتی انقلاب تازه به راه افتاده بود، فرهنگ آلمانی سخت می‌کوشید آن را در خود جذب کند، یا به بیان زیبای کامی آن را به زبان خود «ترجمه» کند. کانت یکی از مهم‌ترین کوشندگان این راه بود و کامی بخش دوم کتاب خود را به استراتژی‌های او برای ترجمه انقلاب اختصاص می‌دهد. او در این فصل به توصیف قاطع کانت از فرهنگ آلمانی می‌پردازد: آلمان ناظر یا تماشاگر تئاتری تاریخی است که در آن انقلاب با خون‌ریزی و نیهیلیسم روزافزون به روی صحنه می‌رود. او طی بحثی درباره محاکمه لویی شانزدهم و منظره کلی گیوتین، مدعی است بین این توصیف کانت و برداشت خود انقلابیون از خصلت تئاتری یا اجرائی نهادهای سیاسی تناظر وجود دارد. ولی باز هم بحث مرکزی این تناظر توضیح ساختار نابهنگام جنبش تاریخی است که به نظر او هسته تفکر کانت است. در فصل سوم کامی سراغ هگل می‌رود که در ابتدای کتاب کم‌وبیش دیدگاه متداول را به او نسبت داده بود. هدف او این نیست که اعتقاد هگل را به چنین دیدگاهی انکار کند بلکه نشان‌دادن این است که هگل از نابهنگامی ساختاری دیدگاهش آگاه است و آن را اصل اساسی تاریخ، فردیت اخلاقی، حیات اخلاق‌مدار، دیالکتیک و هرگونه فعلیتی می‌داند. منبع استناد اصلی کامی در اینجا نه درس‌گفتارهای فلسفه تاریخ هگل در برلین بلکه بخش «روح» کتاب «پدیدارشناسی» است که چکیده‌ای موجز از آن به دست می‌دهد. یکی از اهداف این چکیده این است که نشان دهد رئوس استدلال‌های هگل را می‌توان در قالب واژگان نظریه روانکاوی و فلسفه قاره‌ای معاصر خلاصه کرد. ادعاهای اصلی هگل که کامی پیش می‌کشد ادعاهایی شناخته‌شده‌اند: ترور هسته حقیقی عقل روشنگری را عیان می‌کند. این عقل خود موتور آزادی مطلق و حرکت مفهومی محوری آن انتزاع است. ولی نتیجه‌گیری کامی مطابق دیدگاه متعارف نیست: انتزاع نزد هگل مقصر اصلی ترور نیست. انتزاع به خودی‌خود بی‌مسئله نیست ولی ضروری است: انتزاع یکی از فعالیت‌های اساسی خود تفکر و به‌طورکلی امر منفی است. هگل هم مثل کانت به پتانسیل انقلابی در تلاش انتزاعی آزادی مطلق اذعان دارد - گسست از امر جزئی و امر تکین و ازاین‌رو رسیدن به امر کلی - و آن را راهی می‌داند برای رهایی از «فشار خفقان‌آور سنت». ولی مشکل این است که ترور می‌کوشد ناهمزمانی تجربه تاریخی را بزداید. در اینجا ناهمزمانی مذکور عبارتست از عدم انطباق بین هنجارهای کلی‌گرایی که علی‌الظاهر انقلاب فرانسه جاانداخته و ناکامی هر اقدام مشخصی برای رسیدن به حد آن هنجارها. ترور عبارتست از تلاش برای آنکه کلی‌گرایی و تکین‌بودگی در یک لحظه کاملا به هم برسند. در فصل چهارم، کامی سراغ نقد هگل از کانت می‌رود و معتقد است از منظر هگل، دغدغه نظریه اخلاق کانتی و پساکانتی، مثل ترور، ایجاد یک همزمانی مجدد است. تلاش کانت با درونی‌کردن (ترجمه‌کردن) شکاف بین کلی‌گرایی و تکین‌بودگی در خود سوژه آغاز می‌شود در قالب شکافی بین عقل عملی و انحراف. این حرکت به نوبه خود به خواست نبوغ اخلاقی در مقام فرد می‌انجامد، فردی که می‌تواند بر این شکاف فائق ‌آید و ابراز عمومی اعتقادش اکنون به‌منزله تکرار تئاتر سیاسی انقلابی عیان می‌شود. تماشاگر- سوژه کانتی فصل دوم تبدیل می‌شود به «جان زیبا» و خشم مرگبار بیرونی ترور به خشم فلج‌کننده سوژه‌ای که نمی‌تواند طبیعت خود را با خود همزمان کند و نمی‌تواند ناهمزمانی خود را بپذیرد. در فصل پنجم کامی سراغ بخش «آگاهی» کتاب «پدیدارشناسی» می‌رود و آن را تلاش هگل برای نشان‌دادن این نکته می‌داند که چگونه خود نابهنگامی می‌تواند کلیدی باشد برای پذیرش خود به‌عنوان ساختار اساسی تجربه تاریخی. مرکز خوانش او باز هم یک غرابت زمانی است: فاصله بین لحظه اعتراف و «آری‌گویی آشتی‌جویانه» یا ضداعتراف. نتیجه‌گیری کامی چنین است: «هگل پاسخ آلمانی رایج به انقلاب فرانسه را بازتولید نمی‌کند یا فقط چنین نمی‌کند. هگل در مقام کسی که ناظری صرف نیست اما همراه و هم‌قدم کامل نیز محسوب نمی‌شود، از فاصله نه‌چندان دل‌گرم‌کننده یک بازمانده نقشه این مسیر را ترسیم می‌کند. هدف از این کار بیش از آنکه صرف نفی و ابطال این مسیر باشد، غیرطبیعی‌ساختن یا غریب نشان‌دادن آن است - نوعی آزمون فکری که اگر تا نهایت به پیش رانده شود، خود را همراه با نفس فانتزی ادراک مطهر نابود خواهد ساخت. دید اخلاقی نسبت به جهان همان خیال فرجامینی خواهد بود که روح باید از سر بگذراند و در نهایت رهایش سازد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.