تروریسم و منفعت قدرتهای بزرگ
فرشید جعفری
با آزادسازی موصل دولت- ملتهای حاکم در سیاست بینالملل با حفظ انسجام و اتحاد خود، توانستند بار دیگر در برابر یکی دیگر از نیروهای برهمزننده «نظم وستفالی» دو انگشت پیروزی خود را بالا بکشند و تروریسم فراملی «داعش» را همچون خلف پیشین خود، «القاعده»، مهار کنند. حال با توافق برقراری «مناطق عاری از درگیری» در جنوبشرق سوریه از سوی قدرتهای بزرگ فرامنطقهای و قوتیافتن امید برقراری صلح بعد از جنگی ششساله در سوریه میان دولت و مخالفان، دولتهای حاکم بهطور مشخص تمرکز خود را معطوف به پاکسازی سایر نقاط تحت اشغال داعش در عراق و سوریه خواهند کرد و نسخه حذف عینی و فیزیکی این گروه تروریستی را خواهند پیچید. یکی از اصول بنیادین سیاست بینالملل از زمان تثبیت نظام دولت-ملتهای مدرن این است که هر نیروی ضدنظم وستفالی که قصد خدشه و برانداختن این نظام را داشته باشد، با واکنش تند و سخت بازیگران دولتی مواجه خواهد شد. تاریخ سیاست بینالملل سرشار از نمونههایی از این کنشهای ضدنظم وستفالی و واکنشهای دولتی به آنهاست. فهم سیاست بینالملل در وهله نخست در گرو فهم اهمیت حاکمیت و مرزهای سرزمینی برای دولتهای حاکم است که از زمان قرارداد وستفالی دستنخورده باقی مانده است. اما در همین راستا یک پرسش بنیادین قابل طرح است؛ اگر دولتهای حاکم، قدرت و توانمندی لازم برای مهار نیروهای ضدنظم وستفالی علیه حاکمیت سرزمینیشان را دارند و بهآسانی میتوانند با اتحاد و ائتلاف نظامی موفق به دفع آن شوند؛ آیا توانمندی لازم برای جلوگیری از ظهور این نیروها را ندارند؟ در نخستین نگاه، این پرسش دو پاسخ دارد؛ پاسخ اول این است که دولتهای حاکم در برابر این نیروها، منفعل هستند و در ظهور و تولد آنها هیچ نقشی ندارند و همواره در کمین نشستهاند که جریان و حرکتی که نظم وستفالی را نشانه رفت، اختلافات خود را کنار بگذارند و در دفع آن بکوشند. دولتهای حاکم در بالاترین سطح از سلسلهمراتب قدرت تا پایینترین آن میدانند که تنها با حفظ نظام دولتهای حاکم، فرایند کسب قدرت سیاسی و سود سرمایهدارانه تداوم پیدا خواهد کرد. پاسخ دوم این است که این نیروهای ضدنظم وستفالی ساخته و پرداخته خود بازیگران دولتی؛ بهویژه قدرتهای بزرگ است که هرازچندگاهی گوی و میدان را به دست آنان میسپارند تا بتوانند در میانه ایجاد آشوب و هرجومرج از سوی آنها در مناطق، سود و منفعت خویش را برداشت کنند. مصادیق سود و منفعت میتواند فروش تسلیحات، تغییر مرزهای سیاسی، تغییر حاکمان و... باشد، اما چه زمانی قدرتهای بزرگ با ایجاد اتحاد، به دفع آنها اقدام میکنند؟ پاسخ روشن است، زمانی که نیروهای ضدنظم وستفالی به دلیل اعطای بیش از حد قدرت و توانمندی به آنها سودای حرکتی برخلاف قدرتهای بزرگ را در سر میپرورانند و درصدد برمیآیند که مسیری خلاف منافع قدرتهای بزرگ انتخاب کنند؛ در این شرایط، زمان دفع و محو آنان فرامیرسد. از زمان انعقاد قرارداد وستفالی هیچ بازیگری بهلحاظ قدرت و تأثیرگذاری بر محیط بینالمللی قادر نبوده است دولت- ملتهای حاکم را تحتالشعاع قرار دهد؛ ازاینرو، پاسخ نخست؛ یعنی انفعالیبودن دولتها در برابر نیروهای ضدنظم وستفالی نمیتواند پاسخ قانعکنندهای باشد. رخدادهای تاریخی در سیاست بینالملل منحصربهفرد و تکرارناپذیرند، اما در نوع اقدام دولتهای حاکم در قبال این رخدادها شباهتهایی را میتوان کشف کرد. تاریخ سیاست بینالملل تکرارپذیری رخدادها را تأیید نمیکند، اما تکرارپذیری اقدام دولتها در برابر رخدادها را تأیید میکند. کافی است مروری بر نوع کنش ایالات متحده بهعنوان قدرت بزرگ در برابر القاعده و نوع اقدام روسیه بهعنوان قدرت بزرگ در برابر داعش را مرور کنیم: بعد از حمله القاعده به رهبری «اسامه بنلادن» به نیویورک و واشنگتن در یازدهم سپتامبر 2001 ایالات متحده به دلیل خودداری طالبان از تحویل القاعده در هفتم اکتبر 2001 جنگ علیه افغانستان را با نام «عملیات پایدار آزادی» شروع میکند که نتیجه آن شکست طالبان و برگزاری کنفرانس بن و بهقدرترسیدن «حامد کرزی» بود. 10 سال بعد شبکههای خبری غربی اعلام کردند که «اسامه بنلادن» در یک عملیات اطلاعاتی از سوی نیروهای آمریکایی در خارج از شهر اسلامآباد در یک خانه بزرگ کشته شده است. از جولای 2014 میلادی که داعش ادعای خلافت جهانی و حکومت اسلامی کرده، اقدام قدرتهای بزرگ در مواجهه با آن تفاوتی با اقدام علیه القاعده نداشته است. دولت روسیه در 30 سپتامبر 2015 عملا جنگ علیه داعش را آغاز کرد تا همچون خلف خود، ایالات متحده، سرنوشتی همچون بنلادن را برای «ابوبکر البغدادی» رقم بزند؛ تا اینکه در 28 می 2017 میلادی منابع خبری به نقل از وزارت دفاع روسیه اعلام کردند که سرکرده داعش به دنبال حمله هوایی به شهر «رقه» کشته شده است. اقدام علیه القاعده و داعش از سوی دو قدرت بزرگ بینالمللی در دو شرایط زمانی و محیطی مختلف، یکسان بود، اما آیا با اقدام نظامی و سرکوب تروریسم و تروریستها و کشتن سرکردههای آنها، جهان عاری از خشونت تروریستی حاصل خواهد شد؟ پاسخ این پرسش برحسب تجربه تاریخی منفی است. دولتهای حاکم برای حفظ پایههای نظم وستفالی و منفعت خود در برهههایی از تاریخ به این نیروهای فراسرزمینی نیازمندند. آنها بهقدری توانمندند که به سهولت و با تغییر روش اقدام میتوانند تیشه بر ریشه دائمی تروریسم بزنند؛ اما از سود و منفعت حاصل از ظهور این نیروها در مناطق باید چشم بپوشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.