|

4 سطح برای فهم داعش

مقصود فراستخواه در نشست «داعش و آینده عقلانیت در جهان اسلام» : داعش به زبان آینده‌پژوهی چیزی است که کمترین احتمال رخ‌دادنش را می‌دادیم ولی بیشترین تأثیر را گذاشته است. به همین دلیل فهم داعش کمک می‌کند که ما نااطمینانی‌های زندگی خودمان را مدیریت کنیم. من برای فهم داعش یک مدل چهارسطحی طراحی کردم که آن چهار سطح عبارتند از: راه‌اندازها، پیشران‌ها، شتاب‌دهنده‌ها و آشوب‌ها. راه‌اندازها همان امر اجتماعی هستند. سطح اول، راه‌انداز داعش عبارت است از هر جامعه و موقعیت جهان اجتماعی که زمینه رخ‌دادن این اتفاق را داشته باشد. این مقدار از خشم داعش حاصل تراکم، دردها و عفونت‌های زخم‌های پیکر اجتماعی است که به مرور زمان مزمن می‌شود. به عبارتی می‌توان گفت، داعش چرک و خون زخم‌های اجتماعی است. حس حاشیه‌ای‌شدن برای افراد و گروه‌های اجتماعی تلخ است حال چه این حس برای حاشیه‌نشین‌های سوریه و عراق باشد چه برای حاشیه‌نشین‌های نرماندی و مهاجران آفریقایی. اعضای اروپایی داعش که حدود ۱۰ درصد هستند هم نمونه‌ای از نگون‌بختی‌های شهروندان اروپایی است. تله‌های فقر و نکبت اجتماعی در سوریه و عراق که به جوانان و نوجوانان فشار می‌آورد آنها را تبدیل به بیگانه‌های اجتماعی می‌کند و اگر این آسیب‌ها با عوامل روانشناسی در هم‌ آمیخته شود، تبدیل به یکسری عقده می‌شود که به صورت داعش سر برمی‌آورد. اغلب آنها مسیر جذب اجتماعی را طی نمی‌کنند و از لحاظ خانوادگی هم خیلی موفق نیستند. در دنیای امروز ۴۸ درصد مردم یا به عبارت دیگر نیمی از مردم با درآمد روزی دو دلار زندگی می‌کنند و چنین دنیایی می‌شود آوار و داعش صدای این آوار است. در چنین شرایطی که توضیح دادم، مهاجران حس شورش حاشیه بر متن را پیدا و احساس می‌کنند که خودی نیستند. امروزه کل دنیا حتی کشورهای غربی هم در مدل توسعه مشکل دارند. بحران معنا، حس پوچی، هرزه‌نگاری، ضعف نهاد خانواده، فساد مالی، بیکاری و بحران اقتصاد؛ مجموعه همه این‌ها باعث شده که غرور سکولار در هم شکسته شود. در دنیای سکولار منادیان تمدن جدید دیگر حرفی ندارند، بیشتر افرادی که عضو داعش هستند اختلال هویتی دارند و اگر در فیلم‌هایشان دقت کرده باشید می‌بینید که آنها شناسنامه‌هایشان را پاره می‌کنند و گویی می‌خواهند در یک هویت بدساخته جدید به نام ولایت اسلام سکنی گزینند و احساس کیستی کنند. داعش برای خیلی‌ها نوعی پناهگاه، اردوگاه و محل کار است. سطح دوم پیشران‌ها، زمینه‌های تبارشناسی و کردار گفتمانی داعش است. در این سطح امر گفتمانی اولویت دارد، آنها می‌خواهند با گفتارشان قدرت را به دست بیاورند و از نظر آنها گفتمان یعنی نه‌فقط اراده به دانستن بلکه اراده به قدرت. در دنیای جدید که دال‌های سنتی ضعیف می‌شوند دال‌هایی مانند دارالاسلام و دارالکفر که شناور بودند ثبات پیدا می‌کنند و رو می‌آیند. خلافت و دولت اسلامی دال‌های مرکزی بود که دال‌های شناور را انسجام بخشید. امر تکنیکی به‌عنوان سومین سطح فهم داعش است. فضای سایبری یا همان شتاب‌دهنده‌ها سومین سطح مدلی است که من برای فهم داعش طراحی کرده‌ام. فضای سایبری در رسانه‌ها کمک می‌کند که جنایت و تبهکاری داعش جهانی شود و صنعت خشونت بازاری به وجود بیاید. همان‌طور که می‌بینید قسمت عمده جذب داعش از طریق اینستاگرام، توییتر و امثال آنها است. نکته جالب توجه اینکه همه ما مصرف‌کننده خشونت هستیم و داعش را مصرف می‌کنیم. در جامعه نمایش، جمله «من فکر می‌کنم پس هستم» به جمله «من دیده می‌شوم، پس هستم» تغییر پیدا می‌کند. در چنین جامعه‌ای دیده‌شدن مهم است، بنابراین داعش موفق می‌شود چون به افراد کمک می‌کنند که دیده شوند. همین که خیلی‌ها از طریق یوتیوب ویدئوهای داعش را دنبال می‌کنند یعنی این گروه کار خودش را درست انجام داده است. سطح چهارم از مدل طراحی‌شده برای فهم داعش، امر سیاسی یا همان آشوب است. داعش یک امر گفتمانی، اجتماعی و تکنیکی ولی آشوبناک است. علت آشوب و وضعیت آشوبناکی نیز درهم‌ریختگی سرزمینی و اجتماعی است. داعش حاصل ملت- دولتی شکست‌خورده است که در آن نوعی بی‌دولتی به وجود آمده است. عراق بعد از جنگ با ایران و خروج ناکام از کویت و مداخله آمریکا سازه‌های جمعیتی‌اش در هم شکست و گسل‌های شهری به وجود آمد. درست در چنین وضعیتی داعش شکل می‌گیرد و آشوبناک می‌شود و حالا این گروه در چنین وضعیت و آشوبی برای خودشان عقلانیت به وجود می‌آورند و نوعی برندسازی می‌کنند. خلاصه مدلی که من برای فهم داعش طراحی کرده‌ام، عبارت است از اینکه یکسری چیزها خاستگاه آنند، یکسری چیزها آنها را جلو می‌برد و سپس با کمک امر تکنیکی و سیاسی ظهور پیدا می‌کند. منبع: خبرگزاری مهر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.