نگاه از پشت شیشه مات
مهرداد حجتی
زمانی مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه دولت کلینتون، گفته بود: «یقین دارم گوشهای از جهنم متعلق به زنانی است که به زنان دیگر کمک نکردند»، اما برعکس آن هم صادق است که میتوان یقین داشت گوشهای از بهشت از آن زنانی است که به زنان دیگر مدد رساندهاند. نظیرش در بسیاری از نقاط دنیا هست و ایبسا در ایران خودمان که زنان برجستهای در بسیاری از امور از مردان جلو زده و چهرهای قابلتقدیر از خود به نمایش گذاشتهاند. برای فهم این موضوع باید تاریخ را ورق زد و قدری به گذشته بازگشت؛ به دورانی که زنان از هیچ امتیاز اجتماعیای برخوردار نبوده و سالهای سال از هرگونه امکان اجتماعی محروم بودهاند. در دوران پرمسئله حکومت پادشاهان قاجار، زنان به پستوها رانده میشدند تا مردان با فراغ بال به امور خود برسند! تحقیر زنان در آن حد بود که پادشاهان حرمسراهای بزرگ برای خود تدارک میدیدند و زنان بسیاری را برای خلوت خود در یک جا گرد میآوردند! داستانهای بسیاری از آن دوران نقل شده است که بیشتر موجب سرافکندگی و شرمساری است؛ شرمندگی مردان در برابر تحقیری که بر زنان رفته است. در دوران پهلوی اول، اما شرایط تا حدودی به دلیل فراهمشدن امکان تحصیلات عالی تغییر کرد. مردان تحصیلکرده ترجیح میدادند همسرانشان هم تحصیلکرده باشند و همین اصرار به تحصیل زنان موقعیت تازهای را در جامعه پدید آورد. زنان تحصیلکرده برای خود انجمنهایی را تأسیس کردند و فعالیتهایی را در پیش گرفتند. یکی از نخستین انجمنها «انجمن نسوان وطنخواه» بود که در همان دوران شکل گرفت. چهرههای سرشناسی به عضویت آن درآمدند و مردان سرشناسی هم از آن حمایت کردند. از جمله زنان سرشناس عضو آن انجمن میتوان به «قمرالملوک وزیری» اشاره کرد که در زمان خود یکی از برجستهترین و تأثیرگذارترین چهرهها بوده است و از میان مردانی که از آن انجمن حمایت میکردند میتوان به «میرزاده عشقی» اشاره کرد که برای آنها نمایشنامه نوشت و تشویق شان کرد که آن نمایش را در «پارک اتابک» روی صحنه ببرند. زنان همین انجمن نشریه هم منتشر میکردند. همه این فعلوانفعالات در حالی بود که هنوز بخشهای عمدهای از جامعه در برابر «عرفیشدن فعالیت زنان» از خود مقاومت نشان میداد؛ اما آنچه آن تلاشها را به ثمر میرساند، حمایت زنان و مردان روشنفکری بود که خواهان تغییر وضعیت موجود بودند، چنانکه آن وضعیت تغییر کرد و سالها بعد زنان علاوه بر امکان تحصیل برابر با مردان امکان اشتغال برابر با مردان را هم یافتند. حضور اجتماعی زنان زمانی پررنگتر شد که آنها در سال 57 به خیابان آمدند و دوشبهدوش مردان تظاهرات کردند. حالا دیگر تابوها یکبهیک شکسته میشدند و زنان با حمایت مردان برای شکستن تابوهای دیگر خیز برمیداشتند. تظاهرات خیابانی زنان جلوهای تازه از حضور زنان در عرصه بود؛ حضوری «سیاسی - اجتماعی» که موقعیت آنها را مستحکمتر میکرد. رهبر انقلاب هم در بیانیههایی که از «نوفلوشاتو»ی فرانسه صادر میکرد، زنان و مردان انقلابی را خطاب قرار میداد و همه را به یک چشم مسئول سرنوشت کشور میدید. جسارت زنان تا آنجا جلو رفت که در روزهای فتح پایتخت، پس از 22 بهمن 57، اسلحه به دست گرفتند و پابهپای مردان از پایتخت سنگربانی کردند؛ اتفاقی که یکی، دو سال بعد در حراست از خرمشهر افتاد و گروهی از زنان خرمشهری در کنار مردانشان با اندک مهماتی که در اختیار داشتند در برابر تجاوز بعثیها ایستادند و در نهایت جان خود را از دست دادند. زنان در تمامی این سالها ثابت کردهاند که همواره در همه صحنههای سخت حضور داشتهاند و هیچگاه هم پا پس نکشیدهاند. نمونهاش سهمخواهی آنان برای برعهده گرفتن مسئولیتهای دشوار است؛ از نمایندگی در شوراهای شهر و روستا گرفته تا نمایندگی مجلس و وزارت. همه نه از روی جاهطلبی و قدرتخواهی که بیشتر از سر مسئولیتپذیری است. هنوز گروهی هستند که تصور میکنند زنان در قیاس با مردان در رتبه پایینتری قرار دارند و از عهده مسئولیتهای مهم برنمیآیند. واقعیت امر چنین نیست. با مرور تاریخ چند دهه اخیر بهراحتی میتوان فهمید که بسیاری از مردانی که به وزارت رسیدهاند هیچگاه در قواره یک وزیر ششدانگ ظاهر نشدهاند. برخیشان تحصیلاتشان با مسئولیتی که برعهده گرفتهاند ارتباطی نداشته است و برخی دیگر اساسا تا پیش از نشستن بر کرسی وزارت هیچ مسئولیتی را ولو در حد کم عهدهدار نبودهاند! آیا در تمام آن سالها فرد شایستهای در میان زنان درخور آن مقام پیدا نمیشده؟ بهعبارتی در هر شرایطی مرد بیلیاقت و بیسوادتر را به زن بالیاقت و باسوادتر ترجیح میدادهایم! میتوان فارغ از هرگونه تعصب جنسیتی به قفا نگریست و درباره بسیاری از تصمیمگیریها بازنگری کرد. آیا واقعا حق مطلب را درست ادا کردهایم و از عملکرد خود در برابر تقسیم وظایف دفاع میکنیم؟ جامعه پوستانداخته ایران امروز آشکارا نشانههای تغییر خود را در هر نمایش بزرگ اجتماعی به رخ کشیده است. سهم بزرگ این نمایشها متعلق به زنان آگاه این جامعه است که پابهپای مردان تغییرات را رقم زدهاند؛ از مدرسه و دانشگاه گرفته تا شوراهای شهر و روستا، از کارگاه و کارخانه گرفته تا ادارهها و مؤسسات، از مشاورههای عالی گرفته تا معاونتهای سنگین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.