گزارشی از هزارمین نشست مرکز فرهنگی شهرکتاب
هزارگان شهرکتاب و تأخر فرهنگی
شرق، گروه ادبیات: هزارگانِ شهرکتاب برگزار شد. بهمناسبت هزارمین نشست و درسگفتار مرکز فرهنگی شهرکتاب در روز سهشنبه دهم مرداد، اصحاب فرهنگ و اندیشه و مدیران فرهنگی مرکز فرهنگی شهرکتاب گردهم آمدند تا استمرار دَه سالواندی کار فرهنگی این مؤسسه را بهجشن بنشینند. در این مراسم رضا صالحی امیری، وزیر فرهنگوارشاد اسلامی، رضا داوری اردکانی، رئیس فرهنگستان علوم، سیدمحمود دعایی، مدیرمسئول روزنامه اطلاعات، علیاکبر اشعری، رئیس سابق کتابخانه ملی، بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت خارجه، حسن بلخاری، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، کوروش کمالی سروستانی، رئیس مرکز سعدیشناسی، داوود موسایی، مدیر انتشارات فرهنگ معاصر، مهدی فیروزان، مدیرعامل شهرکتاب و علیاصغر محمدخانی معاون فرهنگی این مؤسسه و نویسندگان و مترجمانی چون امیرعلی نجومیان، ، بلقیس سلیمانی، محمدمهدی اردبیلی، مجید قیصری، درباره فعالیتهای مرکز فرهنگی شهر کتاب سخن گفتند. وزیر فرهنگ و ارشاد، در سخنانی انتقادی نسبت به وضعیت فرهنگ، از «تأخر فرهنگی» ما سخن گفت و شاید جالبترین نکته این نشست فارغ از گرامیداشتِ استمرار حرکتی فرهنگی که چندان در جامعه ما عادت نیست، همین رویکرد انتقادی و تندوتیز وزیرِ نهادی است که خودْ مسئولیت تمشیت امور حوزه فرهنگ را برعهده دارد. صالحی امیری اما ترجیح داد در این نشست در جایگاه منتقد، در کنار اهالی فرهنگ بایستد و از دورنمای نامعلومِ فرهنگ سخن بگوید. او بااشاره به تأثیر شهرکتاب در تحولات فرهنگی گفت: «ما در مسیر تحولات و تغییرات گستردهای قرار گرفتهایم که سرعت، حجم، شتاب، گستره و عمق تغییرات بیشتر از تدابیر ما است. ما نظارهگر حرکت قطاری هستیم که در فرآیند حرکت آن هیچ نقشی نداریم. این شاید مهمترین مسئله نظام فرهنگی در دهه چهارم انقلاب باشد. اساساً جامعه نخبگان ما، عمدتاً توصیفگر، تبیینگر در گذشته بوده است. ما در توصیف موفق هستیم، اما کمتر منبعی تا امروز در اختیار ما قرار گرفته که روند تحولات آینده جامعه را دستکم برای یک دهه آینده به تصویر بکشد. ما درباره یک دهه آینده نمیتوانیم راحت سخن بگوییم. سؤال این است که در انتهای دهه چهارم یا در دورنمای ۱۴۰۴ ساختار گفتمان فرهنگی حاکم بر جامعه چگونه خواهد بود و نسبت آن گفتمان با گفتمان رسمی کجا است؟» وزیر ارشاد معتقد است ما درک روشن و عمیقی از ابعاد تحولات نداریم زیرا هنوز نتوانستهایم نسبت بین فرهنگ و دولت را بهدرستی تبیین کنیم. «فرهنگ همچنان در سطح نظام دولتی بهعنوان نظامی فربه باقی مانده و این نوع حرکت کماکان به گسترش شکاف در سطح رسمی و غیررسمی منجر خواهد شد. از دیگرسو دچار نوعی مناسکگرایی افراطی در حوزه فرهنگی هستیم و بهدلیل رویکرد مناسکگرایی همچنان در فضای کَمیگرایانه زیست میکنیم و به تحولات اصلی جامعه کمتر وارد میشویم. باید پرسید این مناسک چهمیزان در فرآیند معرفتی و اخلاقی جامعه ایران اثرگذار بوده است؟ سنجشها و رصدهای میدانی تغییرات عمدهای را به ما نوید نمیدهد. از این منظر باور دارم ما نیازمند تحول فکری و گفتمانی هستیم در نظام فرهنگیمان از منظر عبور از فضای کمیگرایانه به فضای کیفیگرایانه، از فضای مناسکی به فضای معرفتی، از سطح به عمق و از تبلیغات و همایش به انسانسازی و تربیت انسانی. ما دچار تأخر فرهنگی هم هستیم.» وزیر ارشاد کانونهایی همچون شهرکتاب را نماد کانونهای موفق در برقراری ارتباط معرفتی با جامعه دانست از اینرو که شهرکتاب در این مدت توانسته فضای گفتوگو را ایجاد کند. رضا داوری اردکانی، نیز گفت که اهل کتاب، اهل تعارف و تملق نیستند. اما مرکز فرهنگی شهرکتاب کاری کرده است کارستان. «اگر قدر و منزلت این کار روشن نشده، از اینروست که ما به فرهنگ و معرفت احساس نیاز نمیکنیم. همه علوم عزیز شریف هستند، اما در روزگار ما آنچه نتایج آن به روشنی به چشم میآید عزیزتر شده است. محمود دعایی، بااشاره به تاریخچه فعالیتهای شهرکتاب گفت: «در زمان شهرداری غلامحسین کرباسچی شهرکتاب با مدیریت فخرالدین انوار پایهگذاری شد. در سالهای بعد مهدی فیروزان به مدیرعاملی شهرکتاب انتخاب شدند و یکی از انتخابهای خوب وی در شهر کتاب، انتخاب علیاصغر محمدخانی به معاونت فرهنگی شهر کتاب بود. امروز ما افتخار میکنیم که مرکز فرهنگی شهر کتاب هزار برنامه موفق را تقدیم عرصه فرهنگ ایران کرده است.» علیاکبر اشعری، عضو هیئتامنای شهر کتاب به نقش مردم در ارتقای فرهنگ اشاره کرد و گفت که کار فرهنگی کار دولتها نیست. «اگر قرار است مردم رشد فرهنگی بکنند باید خودشان کار فرهنگی کنند. تا وقتی مردم در عرصه فرهنگ فعال نباشند، جامعه رشد فرهنگی نمیکند. در مقطعی کوشیدیم در برخی شهرستانها ادارههای ارشاد را تعطیل کنیم و کار را به انجمنها و گروههای فرهنگی هنری بسپاریم که البته قانون اجازه این کار را نمیداد. یکی از حوزههایی که توانسته از فعالیتهای دولتی در حوزه فرهنگ پیشی بگیرد، مرکز فرهنگی شهر کتاب است.» بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت خارجه گفت: «جهان امروز در این روند جدید و تحولات و سیر گذر خود، بهسرعت دگرگون میشود و مفاهیم و معانی هم سریع تغییر میکنند. دیپلماسی عمومی هم از قواعد خاصی تبعیت میکند. در دیپلماسی عمومی، خلاف دیپلماسی کلاسیک، بحث اقناع مطرح است. بحث اقناعیبودن دیپلماسی عمومی مهم است و الزاماً به تنهایی با عقل و منطق سازگار نیست و احساس هم در آن مطرح است. در دیپلماسی عمومی هنر و موسیقی و ادبیات و سایر زمینههایی که در عرصه ذوق و زیبایی قرار میگیرد مورد توجه قرار میگیرد. کاری که در شهر کتاب انجام گرفته، مهم است و باید قدر آن را دانست. در حوزه دیپلماسی عمومی فقط دولتها نمیتوانند مؤثر باشند؛ حتی میشود گفت دولتها کارایی کاملی نمیتوانند در این زمینه داشته باشند. بخش خصوصی یا نهادهای غیردولتی نقش اساسی در دیپلماسی عمومی دارند. کارهای شهر کتاب در حوزه خارج از ایران شگفتانگیز است. حسن بلخاری هم گفت: «پیش از آشنایی با شهر کتاب، من مکان را عرض میدانستم. در فرهنگ فلسفی ما عرض رتبه نازل ذات است و معمولاً بهصورت تحقیری به آن نگاه میشود. بعد از آشنایی با شهر کتاب و انسی که با این فضا گرفتم، مکان را دیگر عرض نمیدانم. البته دیگر ظاهر را هم نقطه مقابل باطن نمیدانم. مرکز فرهنگی شهرکتاب، جایی است که نمونه آن را در سراسر ایران نداریم. به کوچکی این مکان ننگرید. جایی که بتواند همه بزرگان فرهنگ ایران را گرد آورد، حتی کسانی را که در بسیاری از مجالس حاضر نمیشوند، مکان رفیعی است.» امیرعلی نجومیان، به کارکرد شهرکتاب در حوزه توسعه فرهنگی در کشور اشاره کرد و اینکه یک نهاد بیهمتا در ایران است. «در طول دوازده سال همکاری، از نزدیک مشاهده کردهام که این نهاد چطور با کمترین امکانات کارهای بزرگ انجام داده است. توسعه فرهنگی یعنی ایجاد یک فضا؛ فضایی برای نقد و پرسشگری، فضایی برای تضارب آراء، آرام و دور از فضاهای قبیلهگرایی جامعه ما. شهرکتاب فضایی ایجاد کرد که جامعه را به سوی کتاب خواندن هدایت کرد. جوانان ما با علاقه به اینجا میآیند، کتاب میخوانند و بدون نگاه قبیلهای درباره کتاب حرف میزنند.» بلقیس سلیمانی از امکان گفتوگو در شهرکتاب سخن گفت و اینکه گفتوگو جامعه ما خصوصاً در عرصههای فرهنگی امری غریب است و به فضای دموکراتیک حاکم در این جلسات اشاره کرد. محمدمهدی اردبیلی نیز کمیت را همبسته کیفیت دانست و گفت: «استمرار جزء لاینفک مقوله فرهنگ است و میبینیم که در جامعه ما این استمرار اتفاق نمیافتد. شهرکتاب امروز در جایگاهی قرار دارد که به یک نهاد فرهنگی تبدیل شده و مشخصاً مرکز فرهنگی از این وجهتسمیه هم استفاده میکند. این نهاد فرهنگی به مرحله هزارتاییاش رسیده و توانسته از نظر کمی خودش را در بستری در عرصه عمومی فرهنگ بازنمایی کند.» داوود موسایی، نیز از الگوها گفت، اینکه «الگوها در هر کشور پاسخ یکسان نمیدهد. میتوانم بگویم الگویی که شهرکتاب به آن دست یافته الگویی منحصربهخود اوست» و به تأثیر شهرکتاب در اقتصاد نشر اشاره کرد. «نشستهایی که در شهر کتاب برگزار میشود، نقش مهمی در اقتصاد نشر دارد. شمارگان روزنامهها پایین است. تلویزیون هم جز برنامههای عبوس برای کتاب برنامه دیگری ندارد و از اینرو تأثیر نشستهای هفتگی شهرکتاب محسوس است.» مجید قیصری، به تاریخِ «دهم مرداد» اشاره کرد که در تقویم ادبیات ما مصادف شده با تولد محمود دولتآبادی و روز خاکسپاری مدیا کاشیگر و جشن هزارگان شهرکتاب و گفت: «شهر کتاب در ذهن من پل است. پلی که بین امروز و دیروز ما زده میشود و خوشبختانه امروزه شاهدیم که با حرکتی که شروع شده این پل دارد به اقصی نقاط دنیا کشیده میشود و بین امروز ما و فردای ما زده میشود.» کوروش کمالی سروستانی، به تاریخِ مفهوم فرهنگ پرداخت و اینکه فرهنگ انگارهای است که از پس گذر قرون و در طول تاریخ یک سرزمین با طرحهای آشکار و نهان برای به زیستی انسانها پدیدار آمده است. «افزودن برگی بر آن مباهات و تفاخری را برمیانگیزد که بقایش و دوامش تا همیشه و هنوز زیست انسانی ماناست و اینک بههمت دانشیمردان این خانه فرهنگ، هزارمین برگ بر شانه ستبر فرهنگ این سرزمین افزوده شده.» علیاصغر محمدخانی نیز هدف مرکز فرهنگی شهرکتاب را برنامهریزی برای آینده خواند. «باید بتوانیم افقهای دور را ببینیم. برنامههای ما در این مرکز کوتاهمدت نیست. گفتوگو از غایتهای ما است. بدون همفکری و همدلی، فرهنگ ایران پیش نخواهد رفت.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.