لوزی ژئوپلیتیک در عراق و شام
حسین آقائی . دانشجوی دکترای روابط بینالملل
زمانی که هلفورد مکیندر، جغرافیدان مشهور انگلیسی، در سال 1904 نظریه «قلب زمین» (Heartland) را مطرح کرد، بسیاری آن را تفکری امپریالیستی در راستای تقویت موقعیت ژئوپلیتیک بریتانیا مورد تحلیل قرار میدادند. مکیندر ضمن تأکید بر مؤلفههای جغرافیایی در مناسبات و منازعات بینالملل بر این باور بود که تسلط بر قلب زمین (منطقه اوراسیا) ضامن فرمانروایی بر جهان است. او تاریخ را عرصه رقابتهای ژئوپلیتیکی همیشگی میان قدرتهای اصلی در این منطقه «محوری» میدانست. شاید به این دلیل از دیدگاههای مکیندر بهعنوان پایه مکتب رئالیسم کلاسیک و رئالپلیتیک (Realpolitik) یاد میشود. اکنون با گذشت بیش از یک قرن از طرح، بسط و در نهایت افول این تئوری و با وجود تغییر و تحولات بنیادین نظام بینالملل به نظر میرسد سایه شوم اندیشه «جغرافیای سیاسی مکیندر» و همعصرانش این بار از خاورمیانه سر برآورده است. از این منظر گزافه نیست اگر بگوییم جنگ در سوریه و عراق ضدداعش و بهویژه نبرد بزرگ ژئوپلیتیک میان قدرتهای منطقهای و بینالمللی برای حفظ توازن قدرت و گسترش نفوذشان در عمل هارتلند نوین و متفاوتی را به مرکزیت عراق و سوریه به وجود آورده است. درحالیکه مبارزه یکپارچه ضد تروریسم باید بهعنوان اولویت اصلی ائتلاف بینالمللی و منطقهای علیه داعش بهشمار آید، نبرد با این گروه تکفیری-تروریستی عملا به ابزاری برای تسلط بر این «هارتلند» تبدیل شده است. ترسیم جغرافیای نبرد با داعش با نگاهی به نقشه تحرکات نظامی داعش و نیروهای ائتلاف بینالمللی و سایر قدرتهای درگیر در منطقه میتوان کانون اصلی این رقابت ژئوپلیتیک را در محدوده مرزهای شرقی سوریه و شمال غرب و غرب عراق تعریف کرد؛ منطقهای عمدتا بیابانی و البته استراتژیک که به لحاظ وجود منابع نفتی و همچنین تمرکز نیروهای بازمانده داعش، شریان حیاتی این گروه قلمداد میشود. به بیان دقیقتر اگر از شهر موصل در شمال عراق به سمت استان رقه در شمال سوریه (پایتخت خودخوانده داعش در این کشور) و از آنجا به گذرگاه التنف در مرز جنوبی سوریه با عراق و سپس به شهر مرزی بوکمال در استان دیرالزور و درنهایت به سمت موصل خطی فرضی ترسیم کنیم، لوزیای به دست میآید که کنترل بر آن محدوده نهتنها میتواند سرنوشت داعش، بلکه آینده منطقه بهخصوص سوریه را تعیین کند. اما اینکه کدامیک از بازیگران اصلی جنگ نیابتی در سوریه (ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا یا ائتلاف ایران-سوریه-روسیه) قادر به حذف داعش و بازپسگیری کنترل این مناطق باشد، مسئلهای است که درحالحاضر باعث تشدید رقابت ژئوپلیتیک در منطقه شده است. به طور مثال نیروهای داعش با وجود آزادسازی شهر موصل همچنان در مناطق جنوبی و غربی این شهر حضور دارند و در تلعفر (60 کیلومتری غرب موصل) و دیرالزور فعالیت میکنند. برخی منابع خبری میگویند که نیروهای ارتش عراق پس از موفقیت در موصل در صدد گسترش عملیاتهای نظامی ضدداعش در تلعفر و شهرستان حویجه (30کیلومتری غرب کرکوک) هستند. شهر عمدتا شیعهنشین تلعفر این روزها به دژ محکم بازماندههای داعش در برابر نیروهای بسیج مردمی عراق (حشدالشعبی) بدل شده است. حال آنکه نیروهای پیشمرگه کُرد اولویت اصلی را نبرد با داعش در «حویجه» میدانند و کنترل آن را از دولت مرکزی خواستارند، مضاف بر اینکه نسبت به گسترش نفوذ نیروهای حشدالشعبی نیز ابراز نگرانی کردهاند. در سوی دیگر این لوزی فرضی، شهر مرزی مهم بوکمال در بخش غربی رود فرات در سوریه قرار دارد که به همراه شهر القائم عراق و روستاهای مجاور آن در دست نیروهای داعش است. این دو شهر مرزی محل رفتوآمد تروریستهای داعش میان سوریه و عراق محسوب میشوند و نیروهای آمریکایی در تلاش هستند پایگاه نظامی را در جنوب سوریه به منظور تقویت نیروهای شبهنظامی مخالف دولت بشار اسد راهاندازی کنند؛ امری که منجر به بروز تنش میان آمریکا و سوریه-ایران شده است. با توجه به اینکه نیروهای ارتش سوریه و مقاومت پس از پنج سال نبرد با داعش وارد استان دیرالزور در شرق سوریه شدهاند، به نظر میرسد هدف اصلی آمریکا جلوگیری از پیشروی نیروهای مقاومت و ارتش سوریه در این مناطق باشد. مشابه چنین رقابت ژئوپلیتیکی در گذرگاه التنف در جریان است؛ گذرگاهی استراتژیک در فاصله 400کیلومتری غرب بوکمال و در نزدیکی مرزهای مشترک سوریه و عراق که درحالحاضر غالبا تحت کنترل نیروهای وابسته به ارتش آزاد سوریه موسوم به کماندوهای انقلابی (Revolutionary Commando Army) قرار دارد. این نیروها که تحت امر و آموزش فرماندهان آمریکایی، انگلیسی و نروژی قرار دارند، با نیروهای ارتش سوریه و حشدالشعبی برای تسلط بر منطقه رقابت میکنند. لازم به ذکر است نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا که از سال گذشته پایگاه نظامی در این منطقه ایجاد کردهاند، دو هدف کلیدی را دنبال میکنند؛ نخست، کمک به نیروهای مخالف دولت اسد برای پاکسازی کامل التنف از عناصر داعش و پیشروی به سمت بوکمال و دوم، مقابله با نفوذ ایران و تشکیل کمربند امنیتی به منظور انسداد راه ارتباطی میان نیروهای حشدالشعبی در مرزهای غربی عراق و نیروهای ارتش سوریه و مقاومت در مرزهای شرقی سوریه در نزدیکی التنف. در تازهترین تحولات اما آزادسازی گذرگاه مرزی «الولید» (در نوار مرزی بین سوریه، عراق و اردن) از سوی نیروهای ارتش عراق، طرح دولت ترامپ را برای ایجاد منطقه حائل بین مرز مشترک عراق و سوریه با چالشی جدی روبهرو کرده است. در ضلع دیگر این جنگ قدرت، استان رقه در شمال سوریه واقع است. این استان از شش هفته پیش تاکنون شاهد نبردی سنگین میان عناصر داعش و نیروهای دموکراتیک سوریه (ائتلافی متشکل از نیروهای کُرد، عرب، مسیحی و ترکمنهای سوریه به رهبری آمریکا) بوده است. با وجود پیشروی نیروهای ائتلاف و بازپسگیری حدود 30 درصد از مناطق تحت تصرف داعش، از قرار معلوم عملیات پاکسازی رقه طولانی و دشوار خواهد بود. آنچه ابعاد ژئوپلیتیکِ نبرد با داعش در شمال سوریه را متمایز میکند، به رویکرد دوپهلوی دولت ترکیه در قبال داعش و نیز مسئله کردها بهویژه حکومت خودخوانده فدرال کردستان سوریه موسوم به روژاوا برمیگردد. دولت «رجب اردوغان» حزب «اتحاد دموکراتیک» کُردهای سوریه (پید) را شاخه سوری حزب «کارگران کردستان» (پکک) و گروهی «تروریستی» قلمداد میکند و حمایت آمریکا از نیروهای نظامی این حزب یعنی نیروهای کُرد یگانهای مدافع خلق (یپگ) را تلاشی از سوی ترامپ برای کمک به ایجاد «کردستان مستقل» در مرزهای ترکیه برمیشمارد. بههمینسبب اردوغان در شمال حلب همچنان از نیروهای مخالف اسد علیه نیروهای کُرد و ائتلاف بینالمللی پشتیبانی میکند تا از این طریق واشنگتن را مجاب کند از نیروهای معارض و مخالف اسد به جای کُردها در جنگ با داعش در رقه استفاده کند. این در حالی است که احتمال میرود نیروهای ائتلاف پس از آزادسازی رقه با بهرهگیری از موقعیت استراتژیک شهر الشدادی در شمال استان دیرالزور به سمت مناطق شرقی و جنوبی این استان حرکت کرده و آن را از دست نیروهای داعش خارج کنند. بسیاری از نیروهای داعش در استان دیرالزور بهویژه در مناطق مجاور رود فرات در شهرهایی همچون میادین و ابوکمال متمرکز شدهاند. سؤال مهم اما این است که از بین ائتلاف ارتش سوریه-ایران-روسیه و ائتلاف تحت امر آمریکا کدامیک قادر به فتح نبرد ضدداعش در استان دیرالزور خواهند بود؟ بیتردید تسلط بر داعش در این هارتلند لوزیشکل به مرکزیت دیرالزور که شاید آخرین دژ باقیمانده داعش باشد بر توازن قدرت در سوریه و عراق و دورنمای ژئوپلیتیکِ منطقه تأثیر شگرفی خواهد گذاشت. با توجه به توافق اخیر درباره ایجاد مناطق عاری از تنش در سوریه و نیز تصمیم ترامپ مبنی بر قطع حمایت سازمان سیا از شورشیان سوری به نظر میرسد دست ائتلاف ارتش سوریه -ایران-روسیه برای تسلط بر این لوزی ژئوپلیتیک حداقل به طور موقت باز شده است. فراتر از هرگونه گمانهزنی درباره آینده جنگ فرسایشی در سوریه و عراق اما لازم است مبارزه مستمر و یکپارچه ضد تروریسم داعش به جای بسط نفوذ ژئوپلیتیک در منطقه در دستور کار سیاست خارجی بازیگران اصلی منطقهای و بینالمللی قرار گیرد، که درغیراینصورت تجربه تلخ تفکرات مکیندری این بار در خاورمیانه فاجعهای غیرقابل مهار به بار خواهد آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.