رویارویی موافقان و مخالفان گرمایش جهانی
واقعیت یا توهم؟
فاطمه کاظمی
بحث گرمایش زمین، یکی از بحثهای همیشگی بشر در چند دهه گذشته بوده است، اما بهتازگی در رسانههای ایران بحث داغی درباره اصل وقوع گرمایش زمین و همچنین نقش بشر و فعالیتهای اقتصادی انسان در بهوجودآمدن این پدیده و موضع و وظیفه ما در برابر آن، در گرفته است. نکته جالبتوجه درباره توجه تازه رسانهها به این موضوع، نه بررسی آن از دیدگاه علمی، بلکه تأکید بر مواضع سیاسی حکومتهاست. بههررو به نظر میرسد، اینبار نیز مانند بسیاری از موارد دیگر، یک موضوع علمی در بستری از دیدگاهها و اهداف سیاسی مطرح شده است. در ادامه به بررسی موضوع گرمایش جهانی و دیدگاههای متفاوت در این زمینه میپردازیم. آغاز ماجرا باورمندان به وجود پدیده گرمایش جهانی یا گرمایش زمین، میگویند این پدیده به افزایش میانگین دمای سطح زمین و اقیانوسها منجر شده است. آنها میگویند در صد سال گذشته، کره زمین به طور غیرطبیعی و حدود 0.74 درجه سلسیوس گرمتر شده است. برخی از دانشمندان معتقدند که دهههای پایانی قرن بیستم، گرمترین سالهای 400 سال اخیر بوده است. گزارشها حاکی از آن است که 10 مورد از گرمترین سالهای جهان بین سال 1990 تا سال 2007 ثبت شده است که این میزان در 150 سال گذشته بیسابقه بوده است. به نظر میرسد فعالیتهای صنعتی در ایجاد این مشکل بسیار مؤثر است و موجب گرمشدن زمین شده. به باور دانشمندان، دلیل این گرمشدن بیسابقه، «اثر گلخانهای» است. اثر گلخانهای در یک گلخانه شیشهای بهراحتی حس میشود. درون یک گلخانه شیشهای، گرمتر از هوای اطراف آن است زیرا دیوارهای شیشهای گلخانه اجازه نمیدهند پرتوهای بازتابشده خورشید، از گلخانه بیرون بروند. مشابه همین پدیده در کل کره زمین نیز روی میدهد، اما در اینجا گازهایی مانند کربن دیاکسید (CO2) موجود در اتمسفر زمین نقش دیوار شیشهای گلخانه را بازی میکنند و اجازه خروج گرما از کره زمین را نمیدهند. به باور دانشمندان، از زمان انقلاب صنعتی که مصرف سوخت فسیلی و تولید گاز کربن دیاکسید زیاد شده است، دمای کره زمین نیز افزایش یافته و اگر این پدیده همچنان ادامه یابد، تغییرات اقلیمی ناخواسته بسیاری را در پی خواهد داشت، ازجمله ذوبشدن یخهای قطبی که بالاآمدن سطح آب اقیانوسها را موجب میشود و به این ترتیب ساکنان بسیاری از مناطق ساحلی، باید خانه و کاشانه خود را ترک کنند. موضع منتقدان این واقعیت که بشر با تولید گازهای گلخانهای، موجب افزایش دمای هوا شده است، منتقدان بسیاری دارد. برخی اصولا افزایش دمای زمین را نپذیرفتهاند، اما سوای اینها، بسیاری دیگر، موضوع افزایش دمای زمین را پذیرفتهاند، ولي میگویند بر اساس پژوهشهای صورتگرفته و دستهبندی میزان توانایی گازهای مختلف اتمسفر زمین در ایجاد اثر گلخانهای و میزان غلظت این گازها در اتمسفر زمین، دانشمندان به این نتیجه رسیدند که 95 درصد اثر گلخانهای اتمسفر زمین به دلیل وجود بخار آب در جو بوده و فقط چهار درصد آن به دلیل وجود گاز کربن دیاکسید ایجاد میشود. نکته مهمتر نیز این است که به باور این دسته از افراد، از همان چهار درصد گاز کربن دیاکسید نیز، فقط پنج درصد آن از سوی بشر تولید شده و باقی آن از سوی عوامل طبیعی مانند تنفس جانداران، فعالیت باکتریها، تجزیه بقایای گیاهی و جانوری، آتشفشانها و... ایجاد میشود و درمجموع میتوان نقش انسان را در ایجاد اثر گلخانهای چیزی در حدود 0.2 درصد ارزیابی کرد. نکته دیگری که این افراد روی آن تأکید میکنند، نامعتبربودن همبستگی بین افزایش غلظت کربن دیاکسید و افزایش دمای زمین است؛ برای مثال آنها میگویند نمودار تغییرات دمای زمین نشان میدهد از سال 1940 تا 1980 که میزان غلظت گاز کربن دیاکسید رشد کرده، دمای زمین نهتنها افزایش پیدا نکرده، بلکه کاهش نیز یافته است. از طرف دیگر بررسیهای انجامشده روی نمونههای رسوبات یخهای قطبی و دمای اتمسفر زمین در 400 هزار سال گذشته، نشان میدهد در بازههایی بیش از صدساله در تاریخ زمین، دما افزایش مییافت، ولی غلظت گاز کربن دیاکسید بهشدت در حال کاهش بود. به همین دلیل، گروهی معتقدند افزایش غلظت گازهای گلخانهای مانند کربن دیاکسید معلول گرمشدن زمین است، نه علت آن. برخی دیگر نیز مدعی هستند دمای کره زمین در سالهای متوالی، به طور تناوبی کاهش و افزایش مییابد و این ربطی به حضور انسان یا موجود دیگری روی آن ندارد. آنها مریخ را مثال میزنند که با وجود آنکه انسانی در آنجا زندگی نمیکند، دمایش در حال افزایش است. به نظر این دسته از افراد، عوامل بسیاری در افزایش دمای زمین نقش دارد که مهمترین آن تغییر مدار کره زمین و فعالیت خورشید است و در نتیجه، بشر در پدیدآمدن آن نقشی ندارد. بههرترتیب این دسته از افراد، ادعای افزایش دمای زمین را باور ندارند و آن را بیشتر، ترفند کشورهای غربی توصیف میکنند. دلیلشان هم برای این ادعا این است که اولا پیشتر دانشمندان از کاهش دمای زمین سخن میگفتند و دیگر آنکه مدعی میشوند از ایمیلهایی که از مدعیان افزایش دمای زمین لو رفته، مشخص شده است که آنان در پی عددسازی هستند تا کاهش دمای زمین را پنهان کنند. موضع طرفداران طرفداران وقوع گرمایش زمین تأیید میکنند که هرساله مقدار زیادی کربن دیاکسید به شکل طبیعی وارد زمین میشود و مقداری که بشر تولید میکند، حدود پنج درصد تولیدات طبیعی این گاز است، اما بااینهمه تأکید میکنند که نمیتوان استدلال کرد که مقدار پنج درصد در مقابل 95 درصد دیگر، ناچیز و قابل صرفنظرکردن است. آنها میگویند فرایندهایی که درون اتمسفر زمین رخ میدهد، مبتنیبر سیستمهای دینامیک غیرخطی است؛ یعنی تغییراتی اندک در شرایط اولیه، تأثیراتی ورای حد تصور در نتیجه به بار میآورد. بر پایه این اثر (که اثر پروانهای نام دارد)، تغییراتی بسیار کوچک در شرایط ورودی، میتواند تغییراتی عظیم و غیرقابل پیشبینی به دنبال داشته باشد. این دسته از موافقان وقوع گرمایش جهانی، ضمن رد نقش ناچیز بشر در تغییرات زمین، تأکید میکنند که اتفاقا بشر تأثیر بسیار قابل ملاحظهای در جهان دارد، آنها به پژوهشهای «اون گافنی» (Owen Gaffney) اشاره میکنند که نشان میدهد انسانها 170 برابر عوامل طبیعی، در حال تغییر آبوهوای زمین هستند و بهاینترتیب، دوره جدید را پدید آوردهاند که وی آن را دوره «آنتروپوسین» (Anthropocene) نامیده است. نکته پایانی واقعیت این است که پدیده گرمایش جهانی، موضوعی علمی است و شایسته است موافقان و مخالفان این پدیده، صرفا بر مبنای اصول و روشهای علمی به تأیید و رد آن بپردازند و از دخالتدادن دیدگاههای سیاسی و بهویژه برچسبزدن مخالفان خودداری کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.