ایران و اجلاس تغییر اقلیم پاریس
راهکاری ملی برای مشکل جهانی
دکتر بهلول علیجانی*
1 توسعه تکنولوژی در دوره بعد از جنگ جهانی دوم و حرص فزاینده انسان برای بهرهبرداری از منابع طبیعی بهنفع رفاه خود و متکی بر فلسفه انسانمحور، سبب شد که روند کاهش دمای کره زمین در دوره قبل از دهه 1970 ناگهان به روند گرمایش تبدیل شود. دلیل اصلی این تغییر ناگهانی، تخریب جنگلها برای فراهمکردن زیرساختهای توسعه بود. انسان در این روند توسعه، فقط به تولید بیشتر و فراهمکردن رفاه بیشتر فکر میکرد و از ظرفیت محدود طبیعت و منابع آن بیخبر بود. روند گرمایش جهانی و تخریب خاک و پوشش گیاهی و کاهش منابع آب، مدیران و دانشمندان را نگران کرد. تا اینکه در سال 1988 سازمان ملل با همکاری سازمان هواشناسی جهانی «هیئت بینالدول تغییر اقلیم» را برای مطالعه و پایش گرمایش جهانی تأسیس کردند. بعد از آن، کنفرانس ریو در سال 1992 با حضور همه سران کشورهای جهان تشکیل شد و کنفرانسهای متعدد و گزارشهای پنجگانه هیئت بینالدول تغییر اقلیم همگی نشان از نگرانی انسان از گرمایش جهانی و تلاش برای چارهجویی آن بود. دومین کنفرانس ریو در سال 2012 حاکی از نگرانی بیشتر جهان از توسعه بیرویه بود که تقریبا در این کنفرانس با تعریف مجدد توسعه و مطرحکردن توسعه پایدار، قدم مهمی در راستای جلوگیری از گرمایش جهان و نجات کره زمین برداشته شد. از طرف دیگر گزارش پنجم هیئت بینالدول در سال 2013 با 95 درصد اطمینان اعلام کرد که عامل اصلی گرمایش جهانی فعالیتهای انسان است و برای چارهجویی، باید فعالیتهای انسان یعنی توسعه کنترل شود. این کنفرانسها و اجلاسهای متعدد هیئت بینالدول تغییر اقلیم، زمینه را برای عملیکردن انتظارات جامعه جهانی فراهم کرد تا اینکه در اجلاس 21 پاریس در دسامبر 2015، برنامه اجرائی جلوگیری از گرمایش زمین و حفظ منابع طبیعی تصویب شد. همه کشورهای عضو به تعداد 196 کشور، این تصمیم یا معاهده را تأیید کردند و قول دادند که با همکاری همدیگر سعی خواهند کرد گرمایش جهانی را تا سال 2100 حداکثر در سطح 1.5 درجه بالاتر از دمای دوره قبل از صنعتیشدن نگه دارند. کنفرانس پاریس نشان داد که همه جهان متوجه خطر بسیار بزرگ تغییر اقلیم شده و آستین بالا زدهاند تا در مقابل این امالمخاطره بایستند و کره زمین را نجات دهند. همانطور که در چندسال اخیر (از دهه 1980 بهبعد)، شاهد هستیم. در کشور خودمان سرمای شدید سال 1386 و گرمای شدید سال 1395 و امسال، همهوهمه نشانه گرمایش جهانی است. پایینرفتن سفره آبهای زیرزمینی و کمشدن آب رودخانهها و خشکشدن دریاچهها اگرچه بهزعم بسیاری، نتیجه مدیریت و مصرف نادرست است، اما عامل اصلی گرمایش جهانی است. چون گرمایش هوا و کاهش بارش، سبب شده است که مردم از آبهای زیرزمینی استفاده کنند؛ برای مثال، عامل اصلی کاهش آب دریاچه ارومیه، تغییر اقلیم است. 2 تاکنون کشورهای زیادی به معاهده پاریس پیوستهاند. امید میرود که بقیه کشورها هم بپیوندند. با عنایت به مفاد معاهده پاریس، هدف کشورها کاهش میزان تولید گازکربنیک (کربن دیاکسید) است تا بتوانند دمای کره زمین را در سال 2100 فقط تا حد 1.5 درجه بالاتر از سطح قبل از دوره صنعتی نگه دارند. درست است که گازکربنیک گازي آلاینده نیست، اما خاصیت گلخانهای دارد؛ یعنی اجازه میدهد نور و گرمای خورشید به زمین برسد، اما اجازه نمیدهد امواج نور بازتابشده از سطح زمین، به بیرون از جو برود و بهاینترتیب سبب گرمایش زمین میشود. درواقع نشانه و شاخص تمام فعالیتهای انسان، افزایش میزان گازکربنیک اتمسفر است که در دوره قبل از صنعتیشدن حدود 280 واحد در میلیون بود، اما اکنون به بالاتر از 400 واحد در میلیون رسیده است؛ مقداری که سبب خفهشدن بسیاری از گیاهان میشود. خطر افزایش گازکربنيک بسیار بیشتر از افزایش گازهای آلایندهای؛ مانند منواکسیدکربن است. برای اینکه اثر مونواکسیدکربن محلی است، اما خطر گازکربنیک جهانی است. 3 راه چاره مقابله با گرمایش جهانی را باید در دو طریق تعدیل تولید گازکربنیک و سازگاری با شرایط پیشآمده جستوجو کرد. در مسیر تعدیل میتوان راهها را کوتاهتر کرد؛ مانند ساخت تونل و کمکردن شیب جاده تا اینکه ماشینها بنزین کمتری بسوزانند. انجام این کار نهتنها میزان مصرف را کاهش میدهد، بلکه جلو تخریب منابع طبیعی؛ مانند پوشش گیاهی را هم میگیرد. در زمینه سازگاری هم میتوان با ایجاد فضای سبز با گرمایش شهرها مقابله و محیط را برای زندگی، مطلوبتر کرد. البته اینها فقط دو مثال بسیار ساده است، از این موارد فراوان داریم. 4 در راستای پیوستن ایران به معاهده پاریس، دو نکته مهم قابلتوجه است؛ اول اینکه به نظر بعضی افراد ممکن است در جلسات این معاهده، تعهداتی برای ایران ایجاد کنند که غیرمنطقی باشد و سبب خسارت سنگین برای کشور شود. دوم اینکه ممکن است متعهدشدن به این کنفرانس کشور را از مسیر توسعه بازدارد. برای اینکه کشور برای توسعه خود نیاز به فروش منابع طبیعی و مصرف آن دارد. در مورد نکته اول، باید اذعان کرد که در صورت پیوستن ایران به این معاهده، خودش در همه کمیتهها و نشستها حضور دارد، مطمئنا میتواند بهتر دفاع کند و در مسیر منافع ملی خود قدم بردارد، اگرچه مفاد معاهده صراحت دارد که همه کشورها بر اساس ویژگیهای محلی و ملی خود فعالیت میکنند و تعهد میدهند. ثانیا هر کشوری آزاد است که عضو شود یا خارج شود. در صورتی که شاید در صورت عدم پیوستن به این معاهده، مشکلات بیشتری در سطح بینالمللی برای ما پیش آید. امتیاز دیگر پیوستن به این معاهده این است که اولا ما خود را در فعالیتهای بینالمللی شریک میکنیم و ثانیا از کمکهای مالی و تکنولوژی جهان برای مبارزه با تغییر اقلیم در چارچوب برنامههای توسعه خود بهرهمند میشویم. در بیرون از این معاهده به دلیل وجود تحریمهای موجود، شاید نتوانیم به تکنولوژی پیشرفته و مطلوب دسترسی پیدا کنیم. برای اینکه تغییر اقلیم یک مسئله جهانی است و چارهجویی آن هم به همکاری جهانی نیاز دارد. برای نمونه اگرچه مشکل گردوغبار در کشور ما بیشتر به همسایگان مربوط است تا خود ما و برای حل آن باید از کانالهای بینالمللی و همکاریهای جهانی استفاده کنیم. 5 در مورد مغایرت اهداف معاهده پاریس با روند توسعه کشور باید متذکر شد که در شرایط فعلی باید بپذیریم که خواه عضو معاهده پاریس باشیم یا نباشیم، باید در روند توسعه کشور، حفظ محیط زیست و صرفهجویی منابع کشور برای نسلهای بعد موردنظر ما باشد؛ یعنی توسعه کشور باید توسعه پایدار باشد. ضمن برطرفکردن نیاز نسل فعلی، شرایط و سهم نسلهای بعدی را از بین نبریم. معاهده پاریس هم این شرایط را میخواهد. کشورها در توسعه خود باید مسیر توسعه پایدار را طی کنند و این امر را تا جایی ادامه دهند که به تولید غذای مردم صدمهای وارد نکند، چون یکی از اهداف معاهده پاریس، کاهش فقر و گرسنگی است. برای هماهنگکردن توسعه کشور با اهداف معاهده پاریس، تنها شرط لازم، سیاست و تدبیر مدیران کشور است. اگر ما بتوانیم همه کارها را به افراد متخصص بسپاریم، مطمئنا در این مسیر قدم برخواهیم داشت. مبارزه با تغییر اقلیم و قدمبرداشتن در مسیر توسعه پایدار، به همکاری متخصصان نیاز دارد؛ برای نمونه در سال 2000 دبیرکل سازمان ملل از جغرافیدانان خواست که آستین بالا بزنند و مخاطرات سده بیستویکم را چارهجویی کنند. در شرایط فعلی نیز وظیفه اقلیمشناسان کشور است که همت کرده و در مسیر مبارزه با تغییر اقلیم و راههای تعدیل و سازگاری با آن تحقیق کرده و برنامههای اجرائی ارائه دهند، اما متأسفانه هنوز این فرصت به این متخصصان داده نشده است. اکثرا مدیران بخش تغییر اقلیم، افرادی غیراقلیمشناس هستند. این مسئله بهقدری در کشور جا افتاده است که برخی از مدیران، سهم اقلیمشناسی را فقط پنج درصد میدانند، در صورتی که سهم اقلیمشناسی اگر صددرصد نباشد، حداقل 90 درصد است. متخصصان رشتههای دیگر در زمینه پیامدهای تغییر اقلیم نظر میدهند و راههای چاره را در تخصص خود اعلام میکنند، در صورتی که متخصص اقلیم در زمینه علمی ایجاد گرمایش یا تغییر اقلیم بحث میکند و ریشههای علمی را مطرح کرده و بر اساس آن، روشهای تعدیل و سازگاری را پیشنهاد میدهد. اگرچه مدلهای اقلیم امروزه بسیار پیچیده شدهاند و تنها از عهده اقلیمشناس برنمیآید، اما مبانی علمی متغیرهای واردشده در این مدلها حتما ازسوي اقلیمشناسان توجیه و تبیین میشود. 6 چقدر خوب خواهد بود که مدیران بالای کشور به این مسئله، توجه ویژه داشته باشند و از نیروی فکری و عملی فراوان و متخصص اقلیمشناسان کشور در راستای حل این مسئله کمک بگیرند. اقلیمشناسان کشور به دلیل تحصیل در چارچوب علم جغرافیا، نگرش سیستمی دارند و میدانند که برای چارهجویی تغییر اقلیم باید همه جوانب را منظور کرد؛ یعنی با یک عینک تخصصی صرف نگاه نمیکنند. دوم اینکه در زمینه اقلیم و مبانی علمی آن تحصیل، تدریس و تحقیق کردهاند و توان علمی لازم را دارند. در بیشتر موارد سختگیری ما در مقابل یک مسئله، به دلیل عدم اطلاع کافی ماست، چون اگر آگاهی داشته باشیم، راهحل را راحت پیدا میکنیم و کار را ادامه میدهیم، اما در صورت نداشتن آگاهی تخصصی، از امکان بروز خسارت نگران شده و جلو کار را میگیریم. 7 با توجه به بحثهای بالا، پیوستن ایران به معاهده پاریس نهتنها مشکلی ایجاد نخواهد کرد، بلکه از نظر جایگاه بینالمللی بهنفع ماست. میتوانیم از کمکهای تکنولوژیکی و مالی بهرهمند شویم و میتوانیم در چارچوب این معاهده بسیاری از بحرانهای ناشی از تغییر اقلیم را در مقیاس منطقهای به روش آسانتر و مطلوبتري حل کنیم. * استاد اقلیمشناسی دانشگاه خوارزمی مدیر قطب علمی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.