زمین سوخته
نعمت احمدی. کشاورز
شاه تهماسب صفوی دومین شاه این سلسله در 14سالگی به حکومت رسید. سلسله تازهتأسیس صفویه که با تکیه بر تثبیت مذهب تشیع در ایران شکل گرفته بود، در مقابل رقیب قدرتمندی مانند سلطان سلیمانخان قانونی قرار داشت که سه بار به ایران حمله کرد. در اولین جنگ درحالیکه هنوز اقتدار شاه صفوی کامل نشده بود و حتی نتوانسته بود بیش از 10هزار سپاهی جمعآوری کند، در مقابل سپاه 60هزارنفری سلطان سلیمان و صدها عراده توپ و جنگجویان مسلح به تفنگ این سلطان مقتدر قرار گرفت و چاره کار را در سوزاندن هرآنچه در سرزمین ایران که به چنگ عثمانیان میافتاد، دید تا سرزمین سوخته مانع از ماندن فاتحان در ایران شود. تدبیری که کارساز افتاد و با وجود اینکه مجبور به تغییر پایتخت از تبریز به قزوین و چشمپوشی از عتبات عالیات و بغداد و سلیمانیه و کرکوک شد، مابقی کشور را حفظ کرد تا با تکیه بر مذهب تشیع ایران پا بگیرد. اگر شاه تهماسب با سرزمین سوخته کل کشور را نجات داد، نمیدانم برخی مدیریتها که در پشت خود سرزمین سوختهای باقی میگذارند، چه چیزی را حفظ میکنند؟ برای نمونه معاوناول محمود احمدینژاد در اسفندماه سال 90 ناگهان به بهانه تأمین آجیل شب عید مردم، صنعت چند صدساله پسته کشور را زمین زد و سرزمین سوختهای تحویل داد. در آن تاریخ، قیمت جهانی پسته به علت کمبود تولید در آمریکا و سرمازدگی باغات آن کشور بالا رفته بود و قیمت جهانی به 5/12 دلار رسیده بود. معاوناول رئیسجمهور که همه مایحتاج اولیه عید مردم را تأمین کرده بود! به فکر تأمین آجیل افتاد و یادش آمد که 10 درصد از یک کیلو آجیل، پسته است پس صادرات پسته را ممنوع کنیم! تولید پسته ایران حدود 250هزار تن در سالهای پرمحصول است. مصرف داخلی به زور به 20 هزار تن میرسد و باید230 هزار تن صادر شود. رقبای قدرتمند خارجی مثل آمریکا و ترکیه نشستهاند که بازار ایران را تصاحب کنند و باید همه کوشش را صرف آن کرد که بازاریابی شود تا این 230 هزار تن پسته تولیدی که متعلق به بیش از دومیلیون خانوار تولیدکننده پسته در چندین استان کشور است، در بازار جهانی به فروش برسد. همین یک اعلام کافی بود که از سال 90 تا هماکنون نتوانیم تنش بزرگ بهوجودآمده از دو خط نامه معاوناول وقت و اعلام آن از طریق رسانه ملی را جبران کنیم. در ششسالی که از آن تصمیم سرزمینسوز میگذرد، قیمت پسته به کمتر از قیمت سال 90 باقی مانده و قدیمیترین مشتریهای پسته را از دست دادیم. قصه پرغصه سرزمین سوخته در صنعت پسته به این زودیها سبز و خرم که هیچ، به وضع سال 90 هم برنمیگردد. در همان جلسه اتفاقی افتاد که عمق ناآگاهی افرادی را میرساند که دست حوادث آنان را تصمیمگیر و تصمیمساز کارهای بزرگ کرده است. در همان جلسه، رئیس انجمن پسته ایران که دعوت شده بود راهکاری پیدا کند که برای پسته شب عید آجیلفروشها برنامهریزی کنند، به معاوناول رئیسجمهور میگوید: «در طول سال کلا در ایران در بهترین شرایط 20 هزار تن پسته مصرف میشود که چند هزار تن آن متعلق به مناطق پستهخیز است و از سرجمع تولید کسر میشود. در طول 11 ماه سال مصرف پسته معمولی است و این یک ماه نوروز مصرف بیشتری دارد و آجیلفروشها در فصل برداشت، با توجه به نیاز باغدار با کمترین قیمت، پسته مصرفی سالانه خود را به ثمن بخس خریدهاند و این افزایش قیمت کاذب است و به جیب سلفخران میرود، نه باغدار؛ دوباره بعد از عید بازار عادی میشود» در آن جلسه از ناحیه مسئولان تصمیمساز سؤالی مطرح میشود که عمق ناآگاهی آنان را به چرخه تولید پسته میرساند. میپرسد یک کیلو پسته برای شما چقدر هزینه برمیدارد؟ نماینده باغداران میگوید تولید پسته مانند تخم کدو و آفتابگردان نیست که اول بهار کاشته شود و سه ماه بعد برداشت شود و بشود ضرب و تقسیم سود و زیان را کرد، درباره صنعت پایدار پسته، باید اول زمین مناسب کشاورزی با آب مورد نیاز فراهم شود، نهال پسته در زمینی که با صرف هزینه مهیا شده غرس شود. حداقل سه سال و بعضا پنج سال باید براي نهالهای کاشتهشده بدون یک ریال درآمد هزینه کرد و در سال سوم یا چهارم و بعضا پنجم به نهالهای موجود پیوند زده میشود. سال سوم بعد از پیوند تازه درخت برنما میشود یا به گفته ما «اویار خور» میشود. سال بعد به اصطلاح تازه «کلاغ خور» میشود. یعنی کلاغها را ممکن است سیر کند و از سالهاي هشتم و نهم است که برداشت اولیه شروع میشود. در سالهای 15 به بعد است که امکان برگشت سرمایه 15ساله کمکم میسر میشود. در کرمان معروف است وقتی کسی تازه شروع به احداث باغ میکند، میگوید برای عروس و دامادم شغل درست میکنم؛ درحالیکه هنوز فرزندی ندارد! وقتی تصمیمگیران برنامههای کلان این میزان از حقیقت تولید دور باشند، طبیعی است دومیلیون خانوار وابسته به پسته در سرزمین سوخته گرفتار میآیند. در همه جهان یارانه به بخش تولید داده میشود تا با حمایت از تولید، اشتغال به وجود آید و کشور آباد شود. در ایران از ابتدا سرنا را از سرگشاد آن زدهاند و یارانه به مصرفکننده تعلق میگیرد، نه تولیدکننده. بگذارید داستان پرآبچشم دیگری را شرح دهم. قبل از حذف یارانهها، نهادههای بخش کشاورزی قیمتی داشت و بعد از حذف یارانهها، قیمت دیگری. برای نمونه، برق مصرفی چاهها با توجه به یارانهای که به برق مصرف چاههای برقی کشاورزی تعلق میگرفت با ضریب خاصی حساب میشد. این ضریب را تغییر دادند. قبل از حذف یارانهها هر دو ماه یک بار فیش برق چاه صادر میشد و اوج مصرف در تابستان حداکثر 90 هزار تومان و در دیگر ماهها کمتر از 60 هزار تومان در فیشهای برق قید میشد. یعنی اگر سرجمع شش فیش برق مصرفی را همان 90 هزار تومان حساب کنیم، 540 هزار تومان در طول سال هزینه پرداختی بابت برق مصرفی بود. با حذف یارانهها در دولت احمدینژاد، طول زمان احتساب برق مصرفی از دو ماه به 30 روز تنزل و مصرف 30روزه هم بالای یکمیلیونو 500 هزار تومان میشود؛ یعنی در طول سال حداقل 18میلیون تومان پول برق باید پرداخت شود! مبلغ 540 هزار تومان کجا و 18 میلیون تومان کجا؟ گازوئیل مصرفی تراکتورها امروزه هر لیتر به 350 تومان سهمیهای و 600 تا 800 تومان آزاد رسیده است. وضع بنزین هم که از صد تومان به هزار تومان رسیده است. مهمتر از آن کود شیمیایی است. ماده اولیه کود شیمیایی هم از نفت و مشتقات آن است. قبل از حذف یارانهها، یک کیسه کود شیمیایی 50 کیلویی دوهزارو 500 تومان بود، هماکنون کود شیمیایی به کیسهای 37هزارو 500 تومان رسیده است و در بازار آزاد با قیمتی بالاتر فروخته میشود. قصه پرغصه کشاورزی زمانی اشکآور میشود که هیچ نظارتی بر تولید و تعیین سهمیه برای تولید به میزان نیاز کشور و در صورت تولید بیشتر راهکاری برای صادرات تعریف نشده است. نوسان قیمت در بخش تولیدات کشاورزی آزاردهنده است و تفاوت قیمت از دست تولیدکننده تا مصرفکننده هم غیرمتعارف و اغلب پذیرفتنی است و هیچ تناسبی با هزینههای بخش کشاورزی ندارد. قیمت پیاز در ماههایی از سال به حدّی میرسد که هزینه برداشت را هم پر نمیکند و کشاورز مجبور است که از خیر برداشت بگذرد. برای نمونه دو، سه سال پیش فصل برداشت پیاز که همین ایام است، سفری به جنوب کرمان داشتم. یکی از دوستان که پیازکار است، مشغول شخمزدن مزرعه پیاز بود تا مانع از گلدادن بوتههای پیاز بشود و زودتر زمین را برای کاشت محصول دیگری فراهم کند. پیاز سر مزرعه کیلویی 70 تومان بود که هزینه توری و کارگر در هر کیلو بیش از این میشد و کشاورز بیچاره ترجیح داده بود حاصل یک سال زراعی خود را شخم بزند. یکی از دوستان تعریف میکرد که در آلمان یکی از دوستانش زمینی زراعی به مساحت 16 هکتار را از شرکتی که فروشنده بوده و این شخص مطالباتی از آن شرکت داشته، با توافق هیئتمدیره میخرد. وقتی اسناد مالکیت تغییر میکند، اداره کشاورزی محل با خریدار جدید تماس میگیرد و او را به اداره کشاورزی دعوت میکند و در اداره ضمن تبریک خرید زمین زراعی و اضافهشدن به جمع کشاورزان منطقه از وی میپرسد برنامه استفاده از زمین خریداریشده را برای اداره کشاورزی توضیح دهد. وقتی میگوید که با توجه به کشت مشابه در اراضی همجوار قصد دارد سیبزمینی و ذرت کشت کند، بعد از چند روز نامهای به او ابلاغ میشود که چون ما سهمیه مورد توافق با اتحادیه اروپا را امضا کردهایم و کشت ذرت به اندازه کافی صورت میگیرد، شما در بخشی که میخواهید سیبزمینی کشت کنید، مختارید؛ اما آن بخش از زمین را که اختصاص به کشت ذرت پیدا میکند را باید به مدت پنج سال کشت ذرت نکنید و درآمد شما با احتساب تولید مشابه در اراضی همجوار به شما پرداخت میشود. مگر اینکه قصد تولید محصول دیگری داشته باشید؛ یعنی شما به مدت پنج سال کشت نکن؛ ولی سود مدنظر را دریافت کن تا تولید از میزان مورد نیاز بالاتر نرود. در ایران نمیدانند چه میزان مثلا پیاز مصرف داخلی است و چه میزان تولید داریم و مهمتر از آن بازاریابی برای تولید مازاد در محصولات زراعی خود نداریم؛ یعنی اگر توافقی مثلا با کشور هند که بزرگترین مصرفکننده پیاز جهان است، داشته باشیم که سالانه فلان مقدار پیاز به این کشور صادر کنیم و به کشاورز اطمینان و تضمین خرید برای صادرات بدهیم، هم بازار داخلی تأمین میشود، هم اراضی برای کشت فلان محصول بلاتکلیف و رهاشده نیست، هم کشاورز ضرر نمیکند. مصداق عینی زمین سوخته در بخش کشاورزی را میتوان در بسیاری از محصولات دید. کمبود آب در کشور قصه امروز و دیروز نیست. محصولاتی مانند خربزه و هندوانه هم پرآبترین محصولاتی هستند که نیاز آبی بالایی دارند و در بعضی از مناطق به علت سرمای زودرس نمیتوان محصول دیگری غیر از هندوانه کاشت و از طرفی نمیتوان هم به کشاورزان گفت که هندوانه نکارید. مگر مانند آلمان به جای کشتنکردن، پول آن را به کشاورز بدهیم. وقتی چنین نیست، چرا بازاریابی را در برنامه فلان وزارتخانه مربوطه قرار نمیدهید؟ بپذیریم که بخش خصوصی قادر نیست جور بخش دولتی را بکشد. پسته را که محصول بومی ایران و با همین نام در جهان شناخته میشود و صدها سال است که صادر میشود و حداقل صد سالی میشود که دارای نظم صادراتی شده است آنگونه مورد هجمه قرار دادند که به زمین سوخته تبدیل شد. نمیدانم تا کی باید هزینه اشتباه مدیریتی مدیران دولتی را پرداخت؟ درست مانند شهرداری تهران که چندین هزار میلیارد تومان بدهکار است و شهردار جدید هرکس باشد، نمیداند این زمین سوخته باقیمانده از مدیریت فعلی را چگونه احیا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.