نقد داستان خرسهاي پاندا
داستان هستي زنانه و مردانه
محمد حمزهاي. منتقد و مستندساز
«داستان خرسهاي پاندا» ماتئي ويسنييک (نمايشنامهنويس، شاعر و روزنامهنگار فرانسوي رومانيايي) مطرحترين نمايشنامه اوست که به زبانهاي مختلف دنيا ترجمه و اجرا شده؛ يک اثر روانشناختي و سمبوليک و معناگرا با زباني روان و ساده و شاعرانه و رؤياپرداز که داستان رشد و تکامل شخصيتي انسان را در 9 شب که هر شب سمبل يک مرحله و به اندازه يک زندگي کامل است نشان ميدهد. زن، سمبل نيمي از ظرفيتها و توانمنديهاي شخصيتي مرد در «ضمير ناهوشيار» يا «خود دروني راستين» او است که در مقابل نقاب يا نمود بيروني شخصيت او قرار گرفته و «حجاب و نقاب تن» فرصت ظهور و بروز به آنها نداده است و با ترک جسم از روح وارد جهان خودآگاه مرد ميشود. آنيما (Anima) يا «مشي» در اسطورههاي ايراني، ظرفيتها و توانمنديهاي جنبههاي زنانه ناخودآگاه مرد است؛ همانند احساسات، خلقوخوهاي مبهم، مکاشفههاي معنوي، حساسيتهاي غيرمنطقي، قابليت عشق، احساسات نسبت به طبيعت و سرانجام روابط با ناخودآگاه که معمولا تحتتأثير شخصيت مادر شکل ميگيرد. چنانچه مرد به هر دليلي نتواند با مادر ارتباط عاطفي مناسب برقرار کند؛ مثل: فوت، سردي و بيتوجهي مادر يا توجه بيش از اندازه مادر و... اين عنصر زنانه کارکرد منفي خود را بروز ميدهد. اين احساس ناتواني ميتواند مرد را به شرايطي دچار کند که او احساس کند زندگياش يکسره سرد و خالي است. آنيموس (Animus) يا مشيانه ظرفيتها و توانمنديهاي جنبههاي مردانه ناخودآگاه زن از مهمترين «آرک تايپ»هاست که معمولا تحتتأثير شخصيت پدر شکل ميگيرد و چنانچه زن نتواند با پدر به هر دليلي ارتباط عاطفي متعادلي برقرار کند، اين عنصر مردانه جنبه منفي خود را به نمايش ميگذارد و گاهي چنان حالت انفعالي به وجود ميآورد که ممکن است به فلجشدن احساسات يا احساس ناامني شديد و احساس پوچي منجر شود. هر انساني زماني به رشد و تکامل شخصيتي ميرسد که بتواند بين جنبههاي ناخودآگاه مردانه و زنانه (مشي و مشيانه) خود تعادل ايجاد کند. شب اول تصميم و اراده براي رسيدن به اين تعادل و رشد و تکامل و حرکت از ضمير ناخودآگاه به ضمير خودآگاه است و توجهنکردن به صداها و حرفهاي مزاحمي که از بيرون و خارج شنيده ميشود و شروع و تولد و جشن اين تصميم است. شب دوم آموزش هنر معجزهگر بيان و ابراز احساسات با حرف «آ» است؛ همان هنر و توانمندياي که در هستي مردانه کمتر ديده ميشود و يکي از مشکلات اساسي هستي زنانه همين عدم ابراز احساسات مثبت يا منفي ازسوي مردان است. (زن: بگو آ، يهجوري که انگار ميخواي بهم بگي دوستم داري- بگو آ، مثل اينکه بخواي بگي خوشبختم - بگو آ، يهجوري که انگار ميخواي بهم بگي ديگه هيچوقت نميخواي من رو ببيني). شب سوم توجه به جزئيات اتفاقات ساده بودن است. طعم و بو و رنگ و سس يک شام، توجه به بطري شير، به درختان داخل باغچه که ميتوانند هرکدام ارزش حضور يک انسان را داشته باشند، خوردن يک سيب؛ همان سيبي که در آغاز خلقت حوا خورد و به «آگاهي» رسيد (زندگاني سيبي است، گاز بايد زد با پوست. سهراب سپهري). شب چهارم رسيدن به خودآگاهي است؛ تولدي دوباره و ايجاد بستر و فرصت براي ظرفيتها و توانمنديهاي هستي زنانه که همان قدرت توليد و باروري و ابراز احساسات و عواطف و حسهاي خوب است. هديه پرندهاي که «نامرئي نيست، ولي نميشه ديدش، موقع کسوف ميشه باهاش حرف زد و با حرف و فکر و ضربان قلب توليدمثل ميکند». در شب پنجم بعد از رسيدن به خودآگاهي، آنان به کشف و شهودي اشراقي از محيط و زندگي ميرسند. (مرد: صداي پاها، حرفا، حتي نفسا رو ميشنوم. حتي راهرفتن حشرات روي ديوار، حتي وقتي سکوت ميکنن، سکوتشون رو ميشنوم) و حتي ميتوانند تشخيص دهند کدام مرد و زن براي با هم زندگيکردن مناسب هستند. مرد نسبت به هستي زنانه و مردانه شناخت کامل پيدا کرده است. شب ششم مرد به فضيلت سکوت ميرسد، سکوت ميکند تا بهتر و بيشتر بشنود و بفهمد، سکوت ميکند تا شنيده شود. شب هفتم مرد تمام ظرفيتهاي هستي زنانه را در خود دارد. او مانند زمين و درخت سيب ميتواند توليد و تکثير کند و پرنده ناموجود با نفس و حرف و فکر او توليدمثل ميکند. شب هشتم وحدت و حلشدن و يکيشدن هستي زنانه و مردانه است و ازدواج جادويي بين اين دو هستي است. شب نهم آغاز همراهي و پرواز اين دو هستي با هم است. شيوا اردويي در سومين تجربه کارگرداني به سراغ نمايشنامهاي پيچيده، لايهدار، سمبوليک، شاعرانه و رؤياپرداز با تصويرسازي سخت سوررئال رفته است که با شناخت و درک درست از مؤلفهها و بنمايههاي متن، روايتي مناسب ارائه ميدهد. او با طراحي صحنه مينيمال و استفاده از توناليتههاي رنگ آبي و نورپردازي موضعي و نورهاي نقطهاي ستارهگونه بر بستر آبي پنجرهها و استفاده از سه لته منحني بهجاي مبلمان داخلي که بازيگران با چيدمانهاي مختلف موقعيتهاي جديدي به وجود ميآورند و يکي از منحنيها که شبيه ماه است فضاي سوررئال و رؤياگونهاي را خلق ميکند و با انتخاب درست بازيگر مرد با استايل و صداي بم مردانه و بازيگر زن با صداي پرانرژي و لطيف به ضمير ناخودآگاه هستي مردانه و زنانه عينيتي ملموس ميبخشد و با ديالوگهاي پينگپنگي بين آنها ريتم خوبي به کار داده است. در شروع نمايش بازيگر زن و مرد هرکدام زير دو پارچه بزرگ سفيد روي دو منحني که شبيه ماه است خوابيدهاند. نور موضعي روي بازيگر زن آرامآرام روشن ميشود و او بسان پروانهاي که از پيله بيرون آمده، با فرمهاي موزون سماعگونه در صحنه نمايان ميشود و با سماع بهسوي پيله مرد ميرود و او را بيدار ميکند. درازکشيدن و تابخوردن زن بر دستهاي ماه (تختخواب) خوابيدن مرد روي کت و شلوارش و گذاشتن دستکشهاي زن روي صورتش، صحنه ازدواج آنها که در کل صحنه تنها دو چهره ديده ميشود و صحنه لطيف و شاعرانه بازي حبابها ازسوي زن و مرد که در آخر حبابها از آسمان صحنه بر سر تماشاگران ميبارند و آنها با حسوحال بازيگران و نمايش شريک و همراه ميشوند. شايد اگر اين صحنه زيبا با صحنه خالي صداي درزدن همسايهها عوض و بهعنوان صحنه پاياني نمايش انتخاب ميشد، نمايش پايانبندي بهتري پيدا ميکرد. در شب پنجم با اطلاعات تکراري در مورد همسايهها نمايش کمي از ريتم ميافتد و ميتوانست با حذف آباژور سمت چپ صحنه که طراحي کلاسيک و قرينهاي ايجاد کرده است، فضايي سوررئالتر و مينيمالتري به صحنه بدهد. بازي صميمي و روان و پرحس رضا مولائي و سهيلا گلستاني با هم خوب مچ و سينک شده است. رضا مولائي با اکتهاي درست و ايجاد فرازوفرودهاي لحني و بياني مراحل رشد و تکامل شخصيت را بهخوبي نشان ميدهد و از لحني با ترديد در ابتدا به لحني مطمئن و باثبات در پايان نمايش ميرسد. سهيلا گلستاني با بازياي پرانرژي و بانشاط در بيان و حرکات منحني، هستي زنانه و زن اثيري نمايش را عينيتي ملموس ميبخشد. انتخاب قطعات موسيقي کار ازسوي مهيار طهماسبي با موتيف ساکسيفون در لحظههاي متفاوت، همراهي بسيار خوبي با اتمسفر فضاي درام دارد و به درک و فهم حسي صحنهها کمک ميکند. نمايش «داستان خرسهاي پاندا» يک اثر شريف و شاعرانه و عاشقانه و روانشناختي از يک گروه حرفهاي است که حال تماشاگر را خوب ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.