قبض و بسط سينما در گرو سياست
مهرداد حجتی
تاريخ سينما را چگونه مينويسند؟ آيا سينما نسبتي با سياست دارد؟ آيا با تغيير رويكرد سياسي، سينما هم تغيير ميكند؟ پاسخ به اين پرسشها فارغ از سمتگيري ايدئولوژيك ميتواند براي سينماپژوهان راهگشا باشد، هرچند كه به نظر ميرسد در شرايط فعلي با صراحت اين كار چندان امكانپذير نيست، اما در حد مقدور ميتوان تا حدودي به پاسخ اين پرسشها نزديك شد.بايد به گذشته بازگشت و نسبت سينما با سياست را تا وقوع انقلاب بررسي كرد. اتفاقا ورود سينما به ايران بهشدت با سياست گره خورده است؛ از آنجا كه شاه قاجار شيفته دوربين فيلمبردارى شد و دستور خريد آن را صادر كرد. نخستين فيلمها هم قطعات كوتاه مستندي از شاه و اطرافيانش است كه از آن زمان براي ما به يادگار باقي ماندهاند. علاقه شاه قاجار، ايران را در زمره نخستين كشورهايي قرار داد كه توانستهاند تكنولوژي سينما را وارد كنند؛ يكي از مظاهر مدرنيته كه ميتوانست حامل تغييراتي براي كشور عقبماندهاي چون كشور ما باشد؛ چنانكه بعدها شد. سينما در بدو ورود به دليل علاقه شاه، از مخالفت بخشهاي سنتي جامعه دور ماند و توانست پس از مرگ شاه همچنان به حيات خود ادامه دهد. تصاوير جادويي سينما در آن روزگار هر بينندهاي را سحر ميكرد. تلاش گروهي نخبه در آغاز، سينما را در مسير توسعه قرار داد. تا اينكه بالاخره همزمان با آغاز تحولات، سينما هم دچار تحول شد. اين تحولات، تحولات دهه 40 بهبعد است؛ دوران پهلوي دوم كه قصد داشت ايران را با فرماني چندمادهاي به دوران تازهاي پرتاب كند؛ دوراني كه در آن بتوان با كشورهاي پيشرفته صنعتي رقابت كرد! آن فرمان را «انقلاب سفيد» ناميدند و به كتابهاي درسي وارد كردند. البته كشور در موقعيت تازهتري قرار گرفته و ثروت حاصل از فروش نفت زندگي مردم را تغيير داده بود. نشانههاي تغيير در شكلوشمايل شهرها پديدار شد و ظاهر خيابانها را تغيير داد. تابلوهاي نئون در تمامي طول شب خيابانها را جلوه ميداد و رستورانها و مراكز تفريحي تا صبح بازميماندند. در اين دوران سينما موقعيتش تثبيت ميشود، سالنها گسترش مييابند و دفاتر فيلمسازي يكبهيك افتتاح ميشوند. كمپانيهاي بزرگ پخش فيلم ترجيح ميدهند به جاي بيروت، نمايندگيشان را در تهران داير كنند. بهيكباره تهران به قطب سينماي منطقه تبديل ميشود. فيلمهاي روز دنيا از طريق تهران در كشورهاي منطقه توزيع ميشوند. سينماي بومي هم متأثر از سينماي روز جهان دستخوش تغيير ميشود، اما فضاي يأسآلود سياسي پس از كودتاي 28 مرداد 32 اجازه نميدهد فيلمسازان روشنفكر به مضامين سياسي نزديك شوند. سينما در ميانه كشمكش ميان حكومت و روشنفكران به دو پاره تقسيم ميشود؛ پارهاي كه سر در گرو گيشه دارند و بياعتنا به سياست، راه سوداگري را در پيش ميگيرند و پارهاي ديگر كه با اعتنا به تاريخ و سياست، راه روشنگري را در پيش ميگيرند. تقابل اين دو پاره، تقابل ميان «فيلمفارسي» با «موج نو» بود؛ تقابلي كه تا بهمن 57 ادامه يافت و «فيلمفارسي» براي هميشه از پرده سينماها كنار رفت، اما سينما پس از 57 قرار بود دستخوش تغييرات عمدهاي شود؛ تغييراتي متأثر از فضاي انقلاب. از ماهها پيش از پيروزي انقلاب، سينماگران تحولخواه، با ملحقشدن به صف انقلابيون عملا تغييرات را در سينما كليد زده بودند، اما سوداگران «فيلمفارسي»ساز ترجيح داده بودند تا روشنشدن تكليف حكومت همچنان از راه گيشه به پركردن جيبهاي خود ادامه دهند. بالاخره با رخداد بهمن 57 فيلمفارسي هم تكليفش روشن شد. هرچند كه فيلمسازان «موج نو» تا دو دهه بعد هم امكان ساخت فيلمهاي مستقل خود را پيدا نكردند، اما خواهناخواه با ورود كشور به دوران تازه، سينما هم به دوران تازه وارد شده بود. تغيير سياسي، تغيير سينما را هم در پي داشت، با اين تفاوت كه سياست تازه، ايدئولوژي تازه را هم با خود به همراه آورده بود. سينما قرار بود تا نزديك به دو دهه متأثر از مديران ايدئولوژيك، مسيري ايدئولوژيك را طي كند، اما در نيمه دوم دهه 70 با تحولات سياسي، بالاخره سينماگران مستقل اين فرصت را يافتند تا آثار مستقل خود را بسازند. دوم خرداد 76 در كنار همه تغييرات، اين فرصت را پديد آورد تا در همه عرصهها، از جمله سينما استقلال به هنرمندان و مؤلفان داده شود تا آنها با اتكا به دانش و هنر خود خلاقيت خود را بروز دهند؛ اتفاقي كه البته موجب جهشي شگرف در همه زمينهها شد. سينما هرچند به بلوغ مطلوب خود نرسيد، اما در مسير بلوغ قرار گرفت؛ بلوغي كه قرار بود تا دو دهه بعد با دريافت جوايز معتبر از جمله گلدنگلوب و اسكار به نتيجه برسد.بهيقين بلوغ سينماي ما بيشباهت به بلوغ سياسي ما نيست؛ بلوغي برآمده از جامعهاي رشديافته كه همواره در پي تحولي تازه، توسعه سياسي را طلب ميكند. مرور تاريخ معاصر به ما نشان ميدهد هرگاه سياست گامي به جلو برداشته، فرهنگ نيز با آن به پيش رفته است؛ فرهنگي كه همه هنرها را در دامان خود دارد و سينما هم از آن مستثنا نيست، هرچند كه سينما همواره پيشروتر از ديگر هنرها بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.