به یاد «مریم» که آسوده رفت
توصیهای به خویشتن
پوریا ناظمی
«مریم میرزاخانی»، ریاضیدان برجسته نسل و عصر ما، در اوج جوانی دیده از جهان فروبست. حال نام او نیز در کنار نامهای دیگر قافله جوانان رفته از دنیای ریاضیات ثبت شده است، در کنار کسانی چون «گالوا»، «ریمان»، «راماناجان»، «رمزی»، «ابل» و بسیاری دیگر که زود دنیای ما را ترک کردند. او که با عزمی استوار و ارادهای شگرف، با پشتکاری ستودنی و ذهنی درخشان، راه خود را از دبیرستان فرزانگان و دانشگاه شریف آغاز کرد، بهسرعت راهی معتبرترین مراکز علمی جهان شد و جهان علم بهسرعت قدر او را دانست و بر صدر نشاند. نام او اینک در تاریخ ریاضیات ثبت است. مردمان کشوری که او در آن به دنیا آمده بود، او را چون نمادی از موفقیتهای خویش و رؤیاهای بهسرانجامنرسیده خود دیدند و او را به مهمترین چهره علمی مردمی معاصر ما بدل کردند. البته در این میان، بسیاری سعی کردند تا قدر کار او را به زنبودنش یا نابغهبودنش بکاهند و فراموش کردند که او یکی از بینظیرترین انسانهای دوران ما بود که فراتر از هر برچسب و طبقهبندی به ستاره پرفروغ حوزه خود بدل شد. برخی موفقیت او را به دلیل زیستن در کشوری دیگر دانستند و گفتند اگر نبود آن حمایت و آن سرمایه بینظیر دنیای پیشرفته، شاید او نمیتوانست بالهای خود را چنان وسیع باز کند و تا چنان اوجی برود، اما مگر نهآنکه هزاران و میلیونها نفر دیگر که در دل چنان امکاناتی زیست میکنند، هرگز قدم در آن راه پرخطر نمیگذارند یا میروند و به مقصود نمیرسند؟ «مریم» اگر در فضای کشورهای توسعهیافته، «مریم» شد، همت عالی و عزم استوارش بود که او را به چنان درخششی رساند. برخی دیگر نیز «مریم» را حاصل زیستن در ایران و فضای فرهنگی آن دانستند. گویی «مریم» اگر «مریم» شد، به دلیل فرزانگان و شریف بوده است. البته که نهادهای آموزشی ایران نقشی تعیینکننده در بالوپردادن به رؤیاهای او و بسیاری دیگر مانند او داشتند و دارند، اما کاستن موفقیت او و امثال او به این فضا، خطای بزرگی است. شاید حضور در فضایی مانند فرزانگان و شریف و وجود امری چون المپیادها، بذر علاقه او را شکوفا کرده باشد، اما این خاک توان تغذیه ریشههای استوار و بلندی که برای قدکشیدن و چنان رعناشدن لازم است، در خود ندارد. «مریم» امروز از میان ما رفته است و ما در سوگ پرواز او نشستهایم، اما برای چه سوگواری میکنیم؟ برای که سوگواری میکنیم؟ برای «مریم»؟ او که 40 سال در این سرا زیست و بارها با مرگ دستوپنجه نرم کرد، غم دوری از خانه و کاشانه را دید و با همه وقت کوتاهش، با همه زخمهای روح و جانش، به چنان اوجی رسید که بسیاری از پیران و سالخوردگان باید بر حالش غبطه بخورند، اما چه جای سوگواری بر چنان زندگی کاملی؟ او در فرصتی که داشت، آنچه کرد را به کمال رساند و رفت. شاید سوگواری بزرگتر را باید برای خود و ماندگان این دشت برگزار کنیم. اینروزها کمتر کسی است که خود را شریک این اندوه نداند و سعی نکرده باشد با انتشار نام و عکس «مریم» و تأسف از عمر کوتاهش و افتخار به دستاوردهایش، خود را رفیق این قافله نشان ندهد. اما این روزها با خود میگویم آنهایی که در مقام و منصبی هستند، با چه جرئتی با انتشار نام «مریم» خود را داغدار او نشان میدهند؟ مدیران کشور فراموش کردهاند که هنوز که هنوز است «مریم» و بسیاری از «مریم»ها نمیتوانند برای فرزندان خود تابعیت ایرانی بگیرند تا بیدغدغه به کشورشان سفر کنند؟ فراموش کردهایم در بین مردم هر کویوبرزن، هزاران «مریم» حضور دارند؟ مسئولان ارشد علم و فناوری کشور آیا فراموش کردهاند که همین امروز هزاران «مریم» در ایران و هزاران امثال او در خارج از کشور هستند که اگر زمینه رشدشان فراهم شود، چون او خواهند درخشید؟ نگاهی به فهرست آنهایی بیندازید که در همین چندسال اخیر از بندرهای زمینی و هوایی کشور با چشمانی اشکبار و قلبی سنگین، به امید رشدی یا رسیدن به فضایی برای کارکردن آرام با وطن خویش بدرود کردند. همان روزهایی که ما دفتر و سازمانی به نام نخبگان زدیم و با تعریف آییننامه و دستورالعمل سعی کردیم نوآوری و استعداد و رشد افراد را بسنجیم، چند نفر از آنهایی که در دنیایی واقعی باید به نام نخبه و فرهیخته دانشمند و فرد موفق میخواندیم، تلخندزنان قدم در راه سفر بیپایان گذاشتند؟ با آنهایی که در ایران ماندهاند چه کردهایم؟ با مدیران علمی خود چه میکنیم؟ با توسعه مراکز آموزشی و پژوهشی که میتواند بذر استعدادهای هزاران «مریم» را شکوفا کند، چه معاملهای کردیم؟ مگر نهاینکه همه را تا زنده هستند در مرزهای خود و دیگری تقسیم میکنیم، امکانات را از آنها دریغ کرده و راهها را بر آنها میبندیم و وقتی از دست رفتند، اگر نامدار شدند، به قافله عزادارانشان میپیوندیم تا برای خود آبرویی بخریم؟ آیا باید صبر کرد تا عزیز دیگری از بین برود و سوگواره نوشت؟ اگر غم ازدستدادن «مریم» را دارید، این درها را باز کنید. مرزهای خودی و دیگری را برای آنهایی که میخواهند کار کنند، پاک کنید. فضای کار دانشمند و محقق را باز کنید، راه ارتباطش را آسان کنید و بودجههای پژوهشی را ساماندهی کنید. «مریم» عمر خود را به کمال زیست. کوتاه بود، اما درخشان. او آنچه در چهار دهه عمر خود کرد، بسیاری از ما اگر هزاران سال عمر کنیم، از عهدهاش برنمیآییم و البته که در کار و زندگی همه آنهایی که الهامبخششان بود، به حیات خود ادامه میدهد. او و امثال او چشمههایی هستند که در این دنیای پرسراب، جانهای مشتاق را سیراب میکنند و عزم رفتن و دلیری نهراسیدن و صلابت پشتکار را درون آنها زنده میکنند. هر یک از آنهایی که به نام «مریم» جرقهای در زندگیاش زده شود و گام در این راه نهد، امتداد حیات «مریم» است. او درخشان زیست و درخشان رفت، اما ما چه خواهیم کرد؟ اگر او را و هزاران مانند او را شایسته تقدیر میدانیم، شاید بهترین کار این باشد که سعی کنیم در هر کاری که میکنیم، بهسوی کمال برویم. به کم راضی نشویم. سعی کنیم شرایط و وضع موجود را بهانه لرزیدن زانوهای خود ندانیم، کار خود را بهدرستی انجام دهیم و سعی کنیم در آنچه میکنیم، بهترین توان خود را نشان دهیم. کسی چه میداند، شاید ما نیز در راههای بسیاری که میرویم، گاهی مسیرمان به بالای تپهای بیفتد و چشماندازی وسیع از دنیای شگفتانگیز جهانمان را ببینیم و نام ما نیز چندصباحی بعد از رفتنمان بماند یا حداقل عزم رفتن راههای دیگر را در دل چندنفری زنده کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.